Có khi nào bạn cảm thấy mất tập trung hoặc bồn chồn không? Nhưng đối với một số người, những cảm giác này là một thử thách thường xuyên có thể thực sự cản trở cuộc sống hàng ngày. Đây thường là trường hợp của ADHD, hay rối loạn tăng động giảm chú ý. Đây là một tình trạng ảnh hưởng đến cách hoạt động của não bộ, và nó còn hơn cả việc gặp khó khăn trong việc tập trung.
Hãy cùng tìm hiểu kỹ ADHD là gì, nguyên nhân gây ra nó và cách mọi người có thể quản lý nó hiệu quả.
ADHD là gì?
Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một tình trạng phát triển thần kinh ảnh hưởng đến cách hoạt động của não bộ, đặc biệt là trong các lĩnh vực liên quan đến chức năng điều hành. Các chức năng này bao gồm lập kế hoạch, tổ chức và hoàn thành các nhiệm vụ. Nó được đặc trưng bởi một mô hình giảm chú ý dai dẳng và/hoặc tăng động-hấp tấp cản trở hoạt động hoặc sự phát triển.
Mặc dù thường được chẩn đoán ở thời thơ ấu, ADHD có thể tiếp tục kéo dài đến tuổi trưởng thành, và một số cá nhân có thể không nhận được chẩn đoán cho đến giai đoạn muộn hơn trong cuộc đời. Điều quan trọng cần hiểu là ADHD là một tình trạng y khoa, không phải là kết quả của sự lười biếng hay thiếu kỷ luật. Những người mắc ADHD có thể có một cuộc sống viên mãn, nhưng họ có thể cần sự hỗ trợ để kiểm soát các triệu chứng của mình.
Các dấu hiệu và triệu chứng của ADHD ở người lớn
Người lớn mắc ADHD có thể gặp phải một loạt các triệu chứng có thể ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ và thói quen hàng ngày của họ. Những triệu chứng này có thể bao gồm các khó khăn trong:
Giảm chú ý: Gặp khó khăn khi tập trung vào các nhiệm vụ, dễ bị xao nhãng, hay quên trong các hoạt động hàng ngày, gặp thử thách trong việc tổ chức và quản lý thời gian. Điều này đôi khi có thể biểu hiện dưới dạng mà một số người mô tả là 'tê liệt do ADHD', trong đó khối lượng công việc quá lớn hoặc sự khó khăn khi bắt đầu chúng dẫn đến cảm giác bị bế tắc.
Tăng động: Mặc dù ít biểu hiện rõ rệt ra bên ngoài ở người lớn hơn so với trẻ em, nhưng tình trạng tăng động có thể biểu hiện dưới dạng bồn chồn, đứng ngồi không yên, cảm giác bất an bên trong hoặc nói quá nhiều.
Hấp tấp (bốc đồng): Hành động không suy nghĩ, ngắt lời người khác, đưa ra các quyết định vội vàng và gặp khó khăn trong việc kiên nhẫn.
Cũng cần lưu ý rằng ADHD có thể biểu hiện khác nhau ở phụ nữ, đôi khi bị bỏ qua do các kỳ vọng của xã hội hoặc xu hướng các triệu chứng biểu hiện thiên về bên trong nhiều hơn, chẳng hạn như không chú ý hoặc mất điều hòa cảm xúc.
Các dấu hiệu và triệu chứng của ADHD ở trẻ em
Ở trẻ em, các triệu chứng ADHD thường rõ ràng hơn và thường được chia thành hai nhóm chính:
Giảm chú ý: Điều này có thể biểu hiện như khó chú ý đến các chi tiết, mắc những lỗi bất cẩn trong bài tập ở trường, gặp khó khăn khi làm theo hướng dẫn, làm mất các đồ dùng cần thiết cho công việc (như đồ dùng học tập), dễ bị xao nhãng và tỏ ra hay quên hoặc vô tổ chức.
Tăng động-Hấp tấp: Điều này có thể bao gồm việc đứng ngồi không yên hoặc cựa quậy, rời khỏi chỗ ngồi khi được yêu cầu phải ngồi yên, chạy nhảy hoặc leo trèo không thích hợp, gặp khó khăn khi chơi một cách yên tĩnh, liên tục "luôn chân luôn tay", nói quá nhiều, buột miệng trả lời trước khi câu hỏi được hoàn thành và gặp khó khăn khi chờ đến lượt.
Các triệu chứng này có thể ảnh hưởng đến kết quả học tập ở trường của trẻ, các tương tác xã hội và hành vi chung của trẻ. Biểu hiện của ADHD có thể khác nhau đáng kể giữa các trẻ.
Các loại ADHD
Các chuyên gia phân loại ADHD thành ba dạng biểu hiện chính, dựa trên các triệu chứng chính mà một cá nhân gặp phải. Điều quan trọng cần lưu ý là biểu hiện của một người có thể thay đổi theo thời gian và đôi khi các triệu chứng có thể dịch chuyển.
Sự phân biệt giữa ADD và ADHD cũng đã phát triển; trước đây, ADD được sử dụng cho dạng biểu hiện chủ yếu liên quan đến việc giảm chú ý, nhưng các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện tại xếp tất cả các dạng biểu hiện dưới tên gọi chung là ADHD.
Dạng biểu hiện chủ yếu giảm chú ý
Những cá nhân có dạng biểu hiện này chủ yếu gặp khó khăn với các triệu chứng liên quan đến sự chú ý. Họ có thể thấy khó tập trung vào các nhiệm vụ, làm theo hướng dẫn hoặc tổ chức công việc và các hoạt động của mình.
Việc theo dõi đồ đạc hoặc các cuộc hẹn cũng có thể là một thách thức, và họ có thể dễ dàng bị xao nhãng bởi các kích thích bên ngoài hoặc suy nghĩ của chính họ. Điều này đôi khi có thể bị nhầm lẫn với việc mơ mộng hoặc thiếu động lực, nhưng nó bắt nguồn từ những khó khăn trong việc duy trì sự chú ý.
Dạng biểu hiện chủ yếu tăng động-hấp tấp
Loại này đặc trưng bởi sự tăng động và hấp tấp dễ nhận thấy. Người bệnh có thể biểu hiện sự bồn chồn quá mức, đứng ngồi không yên hoặc không thể ngồi yên một chỗ. Họ có thể nói quá nhiều hoặc hành động mà không suy nghĩ kỹ về hậu quả.
Các hành vi bốc đồng có thể bao gồm ngắt lời người khác, gặp khó khăn khi chờ đến lượt hoặc tham gia vào các hoạt động mạo hiểm. Dạng biểu hiện này thường dễ nhận thấy ra bên ngoài hơn so với dạng giảm chú ý.
Dạng biểu hiện kết hợp
Như tên gọi của nó, dạng biểu hiện này bao gồm sự kết hợp đáng kể của cả triệu chứng giảm chú ý lẫn tăng động-hấp tấp. Các cá nhân sẽ gặp khó khăn trong việc tập trung và tổ chức, song hành cùng sự bồn chồn và bốc đồng. Sự cân bằng của các triệu chứng này có thể khác nhau, và việc một nhóm triệu chứng này nổi trội hơn nhóm kia vào các thời điểm khác nhau là điều phổ biến.
Cũng cần lưu ý rằng ADHD có thể đồng xảy ra với các tình trạng khác, chẳng hạn như tự kỷ và ADHD, trong đó các cá nhân có thể biểu hiện một tập hợp các thách thức phức tạp đòi hỏi sự hỗ trợ phù hợp.
Nguyên nhân gây ra ADHD
Nguyên nhân chính xác của ADHD vẫn chưa được hiểu đầy đủ, nhưng nghiên cứu chỉ ra một sự kết hợp của nhiều yếu tố. Nó không phải do một vấn đề đơn lẻ gây ra, và nhiều quan niệm sai lầm phổ biến về nguồn gốc của nó đã bị bác bỏ.
Di truyền dường như đóng một vai trò quan trọng. ADHD có xu hướng di truyền trong gia đình, gợi ý đến một thành phần di truyền học. Các nghiên cứu đã xác định được các gen cụ thể ảnh hưởng đến hóa học và chức năng của não bộ, những yếu tố có thể góp phần vào sự phát triển của ADHD.
Ví dụ, trẻ có anh chị em được chẩn đoán mắc ADHD có khả năng tự mình mắc tình trạng này cao hơn đáng kể, và một tỷ lệ đáng kể các bậc cha mẹ mắc ADHD cũng có con cái mắc chứng rối loạn này.
Ngoài di truyền, các yếu tố khác được cho là làm tăng nguy cơ bao gồm:
Cấu trúc và chức năng não bộ: Một số nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt trong cấu trúc của não bộ và cách nó hoạt động ở những cá nhân mắc ADHD so với những người không mắc. Những sự khác biệt này có thể ảnh hưởng đến các khu vực chịu trách nhiệm về sự chú ý, kiểm soát xung động và khả năng tự điều chỉnh.
Ảnh hưởng của môi trường: Tiếp xúc với một số chất hoặc điều kiện nhất định trong quá trình phát triển trước khi sinh hoặc thời thơ ấu có liên quan đến tỷ lệ mắc ADHD cao hơn. Điều này có thể bao gồm các yếu tố như tiếp xúc với chì hoặc ô nhiễm không khí.
Các yếu tố phát triển: Sinh non và nhẹ cân khi sinh cũng có liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc bệnh.
Điều quan trọng cần lưu ý là những điều gì không gây ra ADHD. Bằng chứng khoa học không ủng hộ ý kiến cho rằng việc tiêu thụ quá nhiều đường, xem tivi quá nhiều hoặc chơi trò chơi điện tử, hoặc phong cách nuôi dạy con cái là những nguyên nhân trực tiếp gây ra tình trạng này. Mặc dù các yếu tố này có thể ảnh hưởng đến hành vi hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng, nhưng chúng không phải là nguyên nhân gốc rễ.
Tương tự như vậy, căng thẳng không gây ra ADHD, mặc dù nó có thể làm trầm trọng thêm biểu hiện của bệnh. Nghèo đói có thể tạo ra rào cản đối với việc chẩn đoán và điều trị nhưng bản thân nó không gây ra chứng rối loạn này.
Các bài kiểm tra ADHD phổ biến
Chẩn đoán ADHD không đơn giản chỉ là một bài kiểm tra duy nhất. Thay vào đó, cần có một sự đánh giá kỹ lưỡng để hiểu xem liệu ai đó có mắc ADHD hay không.
Quá trình này xem xét tiền sử, các hành vi hiện tại của một người và cách những điều này ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của họ. Các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe, chẳng hạn như bác sĩ, nhà tâm lý học hoặc bác sĩ tâm thần, sẽ tiến hành các đánh giá này. Họ thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau để có được một bức tranh toàn diện.
Một số bước thường có trong một buổi đánh giá ADHD bao gồm:
Thu thập tiền sử y tế và sức khỏe tâm thần: Nhà cung cấp dịch vụ sẽ xem xét các tình trạng sức khỏe trong quá khứ và hiện tại của bạn, bao gồm bất kỳ mối lo ngại nào về sức khỏe tâm thần. Điều này giúp loại trừ các vấn đề khác có thể gây ra các triệu chứng tương tự.
Đánh giá hành vi và triệu chứng: Thông tin được thu thập về các hành vi và triệu chứng đã trải qua. Việc này thường liên quan đến việc sử dụng các thang điểm đánh giá chuẩn hóa hoặc các bảng kiểm được thiết kế để xác định các dấu hiệu của ADHD. Các công cụ này giúp xác định xem các triệu chứng có đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán hay không.
Thu thập ý kiến đóng góp từ những người khác: Đối với trẻ em, cha mẹ và giáo viên thường được yêu cầu cung cấp ý kiến đóng góp về hành vi của trẻ trong các môi trường khác nhau. Đối với người lớn, ý kiến đóng góp từ bạn đời, các thành viên trong gia đình hoặc bạn bè thân thiết có thể được tìm kiếm để hiểu cách các triệu chứng biểu hiện trong các môi trường khác nhau.
Loại trừ các tình trạng khác: Điều quan trọng là phải xem xét các tình trạng khác có thể trông giống như ADHD, chẳng hạn như khuyết tật học tập, lo âu, trầm cảm hoặc các vấn đề về thính giác. Đánh giá nhằm mục đích phân biệt ADHD với các khả năng khác này.
Tiêu chuẩn chẩn đoán ADHD yêu cầu các triệu chứng phải xuất hiện ở nhiều môi trường và ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động chức năng. Các triệu chứng cũng phải xuất hiện từ thời thơ ấu, thường là trước 12 tuổi, ngay cả khi việc chẩn đoán được thực hiện muộn hơn trong đời. Cách tiếp cận toàn diện này đảm bảo chẩn đoán chính xác và giúp lập kế hoạch cho các chiến lược quản lý phù hợp nhất.
Các lựa chọn điều trị ADHD
Mặc dù không có cách chữa khỏi ADHD hoàn toàn, nhưng có nhiều chiến lược quản lý hiệu quả tồn tại để giúp các cá nhân vượt qua các thách thức của nó. Các phương pháp tiếp cận chính để quản lý ADHD bao gồm sự kết hợp của thuốc và các hình thức trị liệu cùng can thiệp hành vi khác nhau. Những phương pháp điều trị này nhằm mục đích giảm bớt các triệu chứng và cải thiện hoạt động tổng thể trong cuộc sống hàng ngày.
Thuốc điều trị ADHD
Thuốc là nền tảng trong điều trị ADHD đối với nhiều cá nhân. Các loại thuốc được kê đơn phổ biến nhất là thuốc kích thích, hoạt động bằng cách tăng nồng độ của một số chất dẫn truyền thần kinh trong não, chẳng hạn như dopamine và norepinephrine. Các chất dẫn truyền thần kinh này đóng vai trò trong sự chú ý, tập trung và kiểm soát xung động. Mặc dù nghe có vẻ trái ngược với trực giác, nhưng thuốc kích thích có thể giúp cải thiện sự tập trung và giảm bớt sự hấp tấp ở những người mắc ADHD.
Các thuốc không kích thích cũng luôn sẵn có và có thể là những lựa chọn thay thế hiệu quả cho những người không đáp ứng tốt với thuốc kích thích hoặc gặp phải các tác dụng phụ không thể dung nạp được. Đôi khi, nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe có thể gợi ý các loại thuốc khác, như một số loại thuốc chống trầm cảm nhất định, để giúp kiểm soát các triệu chứng cụ thể hoặc các tình trạng đồng xảy ra, mặc dù đây thường không phải là phương pháp điều trị hàng đầu cho chính bản thân ADHD.
Việc tìm ra loại thuốc và liều lượng phù hợp thường liên quan đến một quá trình thử và sai, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với chuyên gia chăm sóc sức khỏe.
Trị liệu ADHD
Trị liệu tâm lý và các can thiệp hành vi mang lại sự hỗ trợ có giá trị cho những người mắc ADHD. Các phương pháp tiếp cận này có thể giúp các cá nhân phát triển các cơ chế và chiến lược đối phó để quản lý các thách thức hàng ngày.
Trị liệu có thể hỗ trợ cải thiện kỹ năng tổ chức, quản lý thời gian và khả năng giải quyết vấn đề. Nó cũng có thể giúp các cá nhân hiểu được các yếu tố kích hoạt hành vi và học cách phản ứng thích ứng hơn, điều này có thể đặc biệt có lợi cho việc quản lý các phản ứng cảm xúc và hành vi bốc đồng.
Đối với trẻ em, các can thiệp cụ thể như đào tạo phụ huynh có thể trang bị cho người chăm sóc các công cụ để hỗ trợ sự phát triển và hành vi của con họ. Trị liệu gia đình cũng có thể hữu ích trong việc giải quyết động lực gia đình và giảm bớt căng thẳng.
Trong môi trường giáo dục, các hỗ trợ đặc biệt thông qua các kế hoạch như IEP hoặc kế hoạch 504 có thể cung cấp sự hỗ trợ phù hợp cho học sinh. Ngoài ra, các kỹ thuật quản lý căng thẳng và các nhóm hỗ trợ có thể cung cấp thêm sự trợ giúp trong việc đối phó với sự phức tạp của ADHD.
Tiến về phía trước cùng ADHD
Sống chung với ADHD mang lại những thách thức riêng biệt, nhưng điều quan trọng cần nhớ là đây là một tình trạng có thể quản lý được. Việc hiểu rõ các triệu chứng, nhận thức được rằng đó là một rối loạn phát triển thần kinh và tìm kiếm sự hỗ trợ thích hợp là những bước đi then chốt. Các phương pháp điều trị như dùng thuốc và trị liệu tâm lý, bên cạnh các chiến lược thực tế cho việc tổ chức và thói quen hàng ngày, có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể.
Nhiều cá nhân mắc ADHD có một cuộc sống viên mãn và thành công bằng cách học cách quản lý các triệu chứng của họ một cách hiệu quả.
Tài liệu tham khảo
Oroian, B. A., Nechita, P., & Szalontay, A. (2025). ADHD and decision paralysis: Overwhelm in a world of choices. European Psychiatry, 68(S1), S161. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2025.406
Núñez-Jaramillo, L., Herrera-Solís, A., & Herrera-Morales, W. V. (2021). ADHD: Reviewing the causes and evaluating solutions. Journal of Personalized Medicine, 11(3), Article 166. https://doi.org/10.3390/jpm11030166
Faraone, S. V., & Bellgrove, M. A. (2023). Attention-deficit/hyperactivity disorder. CNS Drugs, 37(5), 415–424. https://doi.org/10.1007/s40263-023-01005-8
Các câu hỏi thường gặp
Chính xác thì ADHD là gì?
ADHD, hay Rối loạn tăng động giảm chú ý, là một tình trạng ảnh hưởng đến cách hoạt động não bộ của một người. Nó có thể khiến người bệnh khó chú ý, khó kiểm soát các hành động bộc đồng và khó quản lý mức năng lượng của mình. Đây không phải là do lười biếng hay không cố gắng đủ; đó là một tình trạng y khoa ảnh hưởng đến cách ai đó tập trung, tổ chức công việc và quản lý hành vi của họ.
Các dấu hiệu chính của ADHD là gì?
Các dấu hiệu chính của ADHD được chia thành ba nhóm: giảm chú ý, tăng động và hấp tấp. Giảm chú ý có thể là gặp khó khăn khi tập trung, mắc những lỗi bất cẩn hoặc thường xuyên làm mất đồ đạc. Tăng động có thể biểu hiện như đứng ngồi không yên, không thể ngồi yên một chỗ hoặc nói rất nhiều. Hấp tấp có thể bao gồm hành động không suy nghĩ, ngắt lời người khác hoặc gặp khó khăn khi chờ đến lượt của mình.
ADHD có thể ảnh hưởng đến người lớn không, hay nó chỉ là một tình trạng ở thời thơ ấu?
Mặc dù ADHD thường được chẩn đoán ở thời thơ ấu, nhưng ảnh hưởng của nó có thể tiếp tục kéo dài đến tuổi trưởng thành đối với nhiều người. Một số cá nhân thậm chí có thể không nhận ra họ mắc ADHD cho đến khi họ lớn tuổi hơn. Các triệu chứng có thể thay đổi theo thời gian, và người lớn có thể gặp nhiều vấn đề hơn về tổ chức, sự tập trung và bồn chồn hơn là so với tăng động.
Nguyên nhân nào gây ra ADHD?
Nguyên nhân chính xác của ADHD vẫn chưa được hiểu đầy đủ, nhưng các chuyên gia tin rằng đó là sự kết hợp của nhiều yếu tố. Những yếu tố này có thể bao gồm di truyền (nó thường di truyền trong gia đình), sự khác biệt trong cấu trúc và chức năng não bộ, và một số chất hóa học trong não. Điều quan trọng cần biết là ADHD không phải do cách nuôi dạy con cái kém, ăn quá nhiều đường hay xem tivi quá nhiều gây ra.
ADHD được chẩn đoán như thế nào?
Việc chẩn đoán ADHD thường liên quan đến việc một chuyên gia y tế trò chuyện với người bệnh và gia đình họ về hành vi và tiền sử của họ. Họ tìm kiếm các mô hình triệu chứng đã xuất hiện trong một thời gian và ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày, như học tập, công việc hoặc các mối quan hệ. Đôi khi, các tình trạng y tế hoặc sức khỏe tâm thần khác được kiểm tra để đảm bảo chúng không gây ra các triệu chứng tương tự.
Có các loại ADHD khác nhau không?
Có, ADHD thường được mô tả theo ba dạng chính dựa trên các triệu chứng nổi bật nhất. Đó là: Dạng biểu hiện chủ yếu giảm chú ý, trong đó sự tập trung là thách thức chính; Dạng biểu hiện chủ yếu tăng động-hấp tấp, trong đó hoạt động quá mức và hành động không suy nghĩ là then chốt; và Dạng biểu hiện kết hợp, trong đó một người gặp phải các triệu chứng đáng kể của cả tình trạng giảm chú ý lẫn tăng động-hấp tấp.
Các phương pháp điều trị phổ biến cho ADHD là gì?
Điều trị ADHD thường bao gồm sự kết hợp của nhiều phương pháp tiếp cận. Các loại thuốc, như thuốc kích thích và thuốc không kích thích, có thể giúp kiểm soát các triệu chứng bằng cách tác động đến các chất hóa học trong não. Trị liệu, chẳng hạn như liệu pháp hành vi hoặc tư vấn, cũng rất quan trọng. Nó giúp cá nhân học được các chiến lược đối phó, cải thiện khả năng tổ chức và quản lý cảm xúc. Thay đổi lối sống và đào tạo kỹ năng cũng thường là một phần của kế hoạch.
Những người mắc ADHD có thể có một cuộc sống thành công không?
Chắc chắn là có. Nhiều người mắc ADHD có một cuộc sống viên mãn và thành công. Mặc dù ADHD mang lại nhiều thách thức, nhưng với sự hỗ trợ, thấu hiểu và các chiến lược điều trị phù hợp, các cá nhân có thể học cách quản lý các triệu chứng của mình một cách hiệu quả. Điều này cho phép họ xuất sắc trong học tập, công việc, các mối quan hệ và các mục tiêu cá nhân của họ.
Emotiv là một đơn vị dẫn đầu về công nghệ thần kinh, giúp thúc đẩy nghiên cứu khoa học thần kinh thông qua các công cụ EEG và dữ liệu não bộ dễ tiếp cận.
Christian Burgos
