ADD so với ADHD

Tại sao "ADD" vẫn xuất hiện trong ngôn ngữ hàng ngày

Mặc dù các chuyên gia y tế sử dụng thuật ngữ ADHD, nhiều người vẫn sử dụng ADD do thói quen và sự quen thuộc. Trong nhiều năm, ADD là nhãn hiệu mà mọi người thấy trong giấy tờ trường học, sách cũ và những giải thích ban đầu về chứng khó chú ý. Một số người lớn cũng tiếp tục sử dụng nó vì cảm thấy nó mô tả tốt hơn trải nghiệm thực tế của họ, đặc biệt nếu họ không liên hệ với hình ảnh năng lượng cao, hướng ngoại mà nhiều người thường liên tưởng đến ADHD.

Một lý do khác khiến thuật ngữ này vẫn tồn tại là các triệu chứng giảm chú ý có thể ít biểu hiện rõ ràng hơn với người khác. Khi ai đó gặp khó khăn với sự xao nhãng, hay quên, quản lý thời gian và mệt mỏi về tinh thần, họ có thể trông không "tăng động" ở bên ngoài. Điều đó có thể khiến mọi người tìm đến ADD như một cách viết tắt, mặc dù ngôn ngữ lâm sàng đã thay đổi.

Dưới đây là cái nhìn về cách thuật ngữ này đã phát triển:

• 1980: Thuật ngữ Rối loạn giảm chú ý (ADD) được đưa vào DSM III, với các phân nhóm ADD có và không có tăng động.

• 1987: Tên được đổi thành Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) trong DSM III R, hợp nhất các danh sách triệu chứng.

• 1994: Cuốn DSM IV giới thiệu ba biểu hiện riêng biệt của ADHD: giảm chú ý, tăng động bốc đồng và kết hợp.

• Hiện tại: Mặc dù ba biểu hiện vẫn được công nhận, thuật ngữ ADD được coi là lỗi thời trong môi trường lâm sàng, ngay cả khi nó vẫn phổ biến trong ngôn ngữ hàng ngày.

Bất chấp những thay đổi này, thuật ngữ cũ vẫn xuất hiện vì ngôn ngữ có tính bám rễ. Mọi người thường tiếp tục sử dụng những từ họ học được trước tiên, đặc biệt là khi những từ đó tạo cảm giác được xã hội thấu hiểu. Điểm mấu chốt là ngôn ngữ hàng ngày và ngôn ngữ lâm sàng không phải lúc nào cũng giống nhau, và một người có thể đang mô tả những khó khăn thực sự ngay cả khi họ đang sử dụng một nhãn hiệu lỗi thời.

Những gì các nhà lâm sàng sử dụng ngày nay và cách dịch "ADD" sang các thuật ngữ hiện tại

Các nhà lâm sàng chẩn đoán ADHD, không phải ADD. Trong thực tế, điều đó có nghĩa là một chuyên gia chăm sóc sức khỏe sẽ đánh giá xem một người có đáp ứng các tiêu chuẩn ADHD hay không và sau đó mô tả biểu hiện nào phù hợp nhất với mô hình triệu chứng hiện tại và tác động chức năng của họ.

Khi ai đó nói "Tôi bị ADD", một bản dịch thực tế thường là: "Tôi gặp khó khăn về chú ý và chức năng điều hành, trông giống giảm chú ý hơn là tăng động". Các nhà lâm sàng có thể ghi nhận đó là một biểu hiện giảm chú ý nếu mô hình đó phù hợp. 

Lý do bản dịch này quan trọng không phải là để sửa lưng mọi người trong cuộc trò chuyện. Nó quan trọng vì thuật ngữ chính xác, hiện tại sẽ hỗ trợ đánh giá, ghi chép và lập kế hoạch điều trị rõ ràng hơn.

Mọi người có ý gì khi nói "Các triệu chứng ADD"

Khi mọi người nói "triệu chứng ADD", họ thường chỉ ra các đặc điểm giảm chú ý, đặc biệt là loại gây cản trở trường học, công việc, các mối quan hệ và hoạt động hàng ngày mà không thu hút nhiều sự chú ý từ bên ngoài. Đây thường là những triệu chứng dễ bị hiểu nhầm là lười biếng, cẩu thả, thiếu nỗ lực hoặc không quan tâm, trong khi thực tế người đó đang phải vật lộn với sự chú ý bền bỉ và khả năng tự quản lý.

Các chủ đề phổ biến mà mọi người đề cập đến bao gồm:

• Giảm chú ý: khó duy trì sự tập trung, đặc biệt là trong các nhiệm vụ dài, cuộc trò chuyện hoặc khi đọc sách.

• Thiếu tổ chức: gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch, sắp xếp thứ tự ưu tiên, trình tự các bước hoặc theo dõi tài liệu.

• Hay quên: mất đồ đạc, lỡ hẹn, quên hướng dẫn hoặc bỏ dở công việc giữa chừng.

• Quá tải trí nhớ làm việc: khó ghi nhớ nhiều bước trong đầu, đặc biệt là khi bị gián đoạn hoặc dưới áp lực thời gian.

Đối với nhiều người, phần bực bội nhất là những vấn đề này có thể không nhất quán. Một người có thể tập trung sâu vào điều gì đó thú vị và sau đó cảm thấy không thể bắt đầu hoặc hoàn thành một việc thường nhật. Sự không khớp đó có thể tạo ra cảm giác xấu hổ và bối rối, đặc biệt là nếu người đó từng được bảo là họ "thông minh nhưng không cố gắng".

ADHD giảm chú ý có thể trông khác biệt như thế nào so với ADHD tăng động

ADHD thường được thảo luận như thể nó chỉ có một biểu hiện rõ ràng duy nhất, nhưng mô hình cốt lõi rộng hơn thế. Các biểu hiện phản ánh triệu chứng nào là nổi bật nhất, chứ không phải liệu tình trạng đó là "thực tế" hay "nghiêm trọng". Hai người có thể cùng đáp ứng các tiêu chuẩn cho ADHD trong khi có hành vi bên ngoài rất khác nhau.

Trong biểu hiện giảm chú ý, những khó khăn thường biểu hiện dưới dạng xung đột nội tâm hơn là sự bồn chồn có thể nhìn thấy được. Một người có thể:

Mất tập trung trong các nhiệm vụ đòi hỏi nỗ lực trí óc liên tục, ngay cả khi họ quan tâm đến kết quả.

• Bỏ sót các chi tiết hoặc mắc các lỗi có thể tránh được vì sự chú ý bị giảm hoặc chuyển hướng giữa chừng.

• Vật lộn với việc tổ chức và quản lý thời gian, ngay cả khi có ý định và kế hoạch rõ ràng.

• Có vẻ như "không lắng nghe" khi sự chú ý bị trôi đi, ngay cả khi họ muốn tham gia.

• Cảm thấy kiệt quệ về mặt tinh thần khi cố gắng duy trì sự tập trung và cấu trúc.

Trong biểu hiện tăng động bốc đồng, các triệu chứng có xu hướng dễ nhìn thấy từ bên ngoài hơn. Một người có thể:

• Cựa quậy, di chuyển liên tục hoặc cảm thấy không thể ngồi yên một chỗ lâu.

• Nói quá nhiều hoặc ngắt lời vì các suy nghĩ xuất hiện nhanh chóng và có cảm giác khẩn cấp.

• Hành động bốc đồng, đưa ra quyết định chớp nhoáng hoặc gặp khó khăn khi chờ đến lượt.

• Cảm thấy bồn chồn theo cách có thể nhận thấy được trong hành vi, chứ không chỉ trong suy nghĩ.

Nhiều người gặp phải biểu hiện kết hợp, nơi cả hai nhóm triệu chứng đều đáng kể. Các triệu chứng cũng thường thay đổi biểu hiện theo thời gian. Ví dụ, một người lớn có thể báo cáo ít tình trạng tăng động rõ rệt hơn nhưng vẫn trải qua sự bồn chồn bên trong, sự thiếu kiên nhẫn và việc đưa ra quyết định bốc đồng.

Một cuộc đánh giá ADHD diễn ra như thế nào trong thực tế

Mục tiêu của việc đánh giá ADHD là để hiểu liệu mô hình triệu chứng có kéo dài, gây suy giảm chức năng và được giải thích tốt hơn bởi ADHD hơn là bởi một tình trạng hoặc hoàn cảnh sống khác hay không.

Một cuộc đánh giá điển hình thường bao gồm:

• Phỏng vấn lâm sàng: một nhà lâm sàng hỏi về các triệu chứng hiện tại, lịch sử phát triển, hoạt động ở trường và nơi làm việc, các mối quan hệ, giấc ngủ và căng thẳng.

• Các thang đo triệu chứng: bảng câu hỏi hoặc thang điểm đánh giá có thể được sử dụng để ghi lại tần suất và tác động của các triệu chứng giảm chú ý và tăng động bốc đồng.

• Bằng chứng đa bối cảnh: các nhà lâm sàng thường tìm kiếm các triệu chứng xuất hiện trên nhiều bối cảnh khác nhau, chẳng hạn như ở nhà và ở trường, hoặc ở nhà và nơi làm việc.

• Cân nhắc chẩn đoán phân biệt: nhà lâm sàng cân nhắc liệu các yếu tố khác có thể là nguyên nhân dẫn đến các triệu chứng tương tự hay không, chẳng hạn như các vấn đề về giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, các vấn đề về tuyến giáp, sử dụng chất kích thích, chấn thương tâm lý hoặc những thay đổi lớn trong cuộc sống.

Mục tiêu là xây dựng một bức tranh mạch lạc về cách sự chú ý, kiểm soát xung động và chức năng điều hành biểu hiện trong cuộc sống hàng ngày. Một cuộc đánh giá cũng thường bao gồm một cuộc thảo luận về các thế mạnh và chiến lược ứng phó, chứ không chỉ các khiếm khuyết, bởi vì nhiều người đã phát triển những cách tinh vi để bù đắp từ lâu trước khi họ nhận được chẩn đoán.

ADD so với ADHD ở người lớn

Khi người lớn mô tả "ADD", họ thường mô tả các đặc điểm giảm chú ý lâu năm đã trở nên rõ ràng hơn khi nhu cầu cuộc sống tăng lên. Cấu trúc trường học đôi khi có thể che giấu những khó khăn, đặc biệt là đối với những người dựa vào sự thông minh, adrenaline hoặc áp lực phút chót để bắt kịp. Sau này, khi các trách nhiệm mở rộng, chính người đó có thể gặp khó khăn hơn với việc lập kế hoạch, hoàn thành công việc và sự nhất quán theo những cách gây bối rối vì họ vẫn có thể thể hiện tốt trong các đợt ngắn.

Trong cuộc sống của người trưởng thành, những khó khăn về giảm chú ý thường biểu hiện dưới dạng sự trì hoãn vốn ít liên quan đến động lực mà liên quan nhiều hơn đến việc bắt đầu nhiệm vụ và sắp xếp thứ tự ưu tiên, cùng với cảm giác quá tải mãn tính khi nhiều trách nhiệm dồn dập cùng một lúc. 

Nhiều người lớn mô tả hiện tượng "mù thời gian", nơi họ đánh giá thấp thời gian thực hiện các nhiệm vụ hoặc hoàn toàn mất dấu thời gian, điều này có thể tạo ra một mô hình vội vã, trễ hạn và các dự án chưa hoàn thành. Sự chú ý cũng có thể giảm mạnh trong các cuộc họp, giấy tờ hoặc công việc hành chính, và xung đột trong mối quan hệ có thể tích tụ khi sự hay quên và thiếu tổ chức bị hiểu lầm là không quan tâm, ngay cả khi người đó đang cố gắng rất nhiều.

Đối với người lớn tìm kiếm sự đánh giá, các nhà lâm sàng thường khám phá các mô hình thời thơ ấu cũng như chức năng hiện tại. Lợi ích thực tế của sự rõ ràng là nó giúp người đó kết hợp các hỗ trợ phù hợp với vấn đề thực tế. Ai đó có thể không cần thêm ý chí. Họ có thể cần các hệ thống khác nhau, sự điều chỉnh, liệu pháp, huấn luyện hoặc hỗ trợ y tế tùy thuộc vào tình huống.

ADD so với ADHD ở phụ nữ

ADHD ở phụ nữ thường được thảo luận trong bối cảnh bị bỏ sót hoặc nhận biết muộn. Một lý do là các mô hình giảm chú ý có thể âm thầm hơn và dễ bị người khác bỏ qua. Một lý do khác là các bé gái và phụ nữ có thể học cách che giấu các triệu chứng thông qua nỗ lực, chủ nghĩa hoàn hảo hoặc việc cố gắng làm hài lòng người khác, điều này có thể che giấu các khiếm khuyết cho đến khi căng thẳng trở nên không thể kiểm soát và các chiến lược ứng phó bắt đầu sụp đổ.

Ở phụ nữ, trải nghiệm có thể bao gồm sự bồn chồn nội tâm trông giống như lo âu, suy nghĩ quá mức hoặc tiếng ồn tinh thần liên tục, cùng với việc ứng phó bằng nỗ lực cao như chuẩn bị quá mức, các thói quen cứng nhắc hoặc làm việc lâu hơn nhiều so với các bạn cùng lứa để bắt kịp. Sự thiếu tổ chức có thể trải qua một cách riêng tư, ngay cả khi hiệu suất bên ngoài trông "ổn", và sự quá tải cảm xúc có thể tích tụ theo thời gian từ gánh nặng liên tục của việc tự điều chỉnh, quản lý nhiệm vụ và những kỳ vọng phải tỏ ra điềm tĩnh. 

Các mô hình này có thể dẫn đến việc dán nhãn sai, đặc biệt là khi các nhà lâm sàng hoặc giáo viên kỳ vọng ADHD phải trông giống như hành vi gây rối. Một đánh giá cẩn thận sẽ xem xét chức năng và sự suy giảm trên các bối cảnh, chứ không phải các khuôn mẫu.

Những lầm tưởng phổ biến khiến ADD và ADHD dễ gây bối rối

• Lầm tưởng: ADD và ADHD là hai tình trạng riêng biệt.
  Thực tế: ADD là một thuật ngữ cũ hơn. Các nhà lâm sàng chẩn đoán ADHD và mô tả biểu hiện.

• Lầm tưởng: ADHD luôn có nghĩa là tăng động.
  Thực tế: Một số người chủ yếu trải qua các triệu chứng giảm chú ý, và tình trạng tăng động có thể tinh tế hoặc mang tính nội tâm chứ không rõ ràng ra bên ngoài.

• Lầm tưởng: ADHD chỉ là vấn đề thời thơ ấu.
  Thực tế: Nhiều người tiếp tục trải qua các triệu chứng khi trưởng thành, ngay cả khi biểu hiện thay đổi theo tuổi tác và bối cảnh.

• Lầm tưởng: Những người bị ADHD chỉ cần cố gắng hơn.
  Thực tế: ADHD được mô tả là một tình trạng phát triển thần kinh ảnh hưởng đến sự chú ý và khả năng tự điều chỉnh. Sự nỗ lực có giúp ích, nhưng nó không thay thế cho các hỗ trợ phù hợp với cách não bộ đang hoạt động.

Những lầm tưởng này quan trọng vì chúng định hình việc ai được xem trọng. Chúng cũng định hình liệu mọi người có tìm kiếm sự giúp đỡ hay không, và liệu họ có tự trách mình vì những khó khăn vốn có một lời giải thích mạch lạc.

Hiểu về sự chuyển đổi từ ADD sang ADHD

Vì vậy, tóm lại, điều chính cần nhớ là những gì trước đây được gọi là ADD hiện nay được biết đến chính thức là ADHD. Các bác sĩ đã ngừng sử dụng thuật ngữ ADD từ cuối những năm 1980. Ngày nay, một chẩn đoán sẽ thuộc một trong ba biểu hiện của ADHD: giảm chú ý, tăng động-bốc đồng hoặc kết hợp. 

Ngay cả khi ai đó không biểu hiện các hành vi tăng động, họ vẫn có thể được chẩn đoán mắc ADHD nếu họ gặp các vấn đề lớn về chú ý. Điều quan trọng thực sự là hiểu được những cách cụ thể mà sự khác biệt về kiểm soát chú ý và xung động này biểu hiện ở mỗi người, cho dù họ được chẩn đoán khi còn nhỏ hay đang tìm kiếm câu trả lời khi đã trưởng thành. 

Phần quan trọng là nhận được sự hỗ trợ phù hợp dựa trên sự hiểu biết hiện tại về ADHD.

Tài liệu tham khảo

1. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2016). Bảng 7, So sánh giữa DSM-IV và DSM-5 về Rối loạn tăng động giảm chú ý. Trong Thay đổi DSM-5: Tác động đối với chứng rối loạn cảm xúc nghiêm trọng ở trẻ em. Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học Quốc gia. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519712/table/ch3.t3/

2. Wu, Z. M., Wang, P., Cao, Q. J., Liu, L., Sun, L., & Wang, Y. F. (2023). Các đặc điểm lâm sàng, tâm thần kinh và chức năng não của biểu hiện giảm chú ý hạn chế trong ADHD. Frontiers in Psychiatry, 14, Bài báo 1099882. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1099882

3. Stanton, K., Forbes, M. K., & Zimmerman, M. (2018). Các chiều kích riêng biệt định nghĩa Thang tự báo cáo ADHD ở người lớn: Tác động đối với việc đánh giá các triệu chứng giảm chú ý và tăng động/bốc đồng. Psychological Assessment, 30(12), 1549. https://doi.org/10.1037/pas0000604

4. Slobodin, O., Har Sinay, M., & Zohar, A. H. (2025). Một nghiên cứu có kiểm soát về rối loạn chức năng cảm xúc ở phụ nữ trưởng thành mắc ADHD. PloS one, 20(12), e0337454. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0337454

5. Rajeh, A., Amanullah, S., Shivakumar, K., & Cole, J. (2017). Các can thiệp trong ADHD: Đánh giá so sánh các loại thuốc kích thích và liệu pháp hành vi. Asian journal of psychiatry, 25, 131-135. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2016.09.005

Các câu hỏi thường gặp

Có sự khác biệt giữa ADD và ADHD không?

ADD là một thuật ngữ cũ hơn mà nhiều người vẫn sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Trong các cơ sở lâm sàng, ADHD là chẩn đoán hiện tại và các nhà lâm sàng mô tả biểu hiện thay vì sử dụng ADD như một danh mục riêng biệt.

Tại sao tên gọi lại thay đổi từ ADD sang ADHD?

Thuật ngữ thay đổi khi các khung chẩn đoán phát triển để gộp các khó khăn về chú ý cùng với sự tăng động và bốc đồng dưới một chẩn đoán chung duy nhất, với các biểu hiện khác nhau được công nhận.

Nói về "Triệu chứng ADD" ngày nay có nghĩa là gì?

Họ thường mô tả các đặc điểm giảm chú ý như khó tập trung, hay quên, thiếu tổ chức và gặp khó khăn trong việc hoàn thành công việc, những điều này có thể tương ứng với biểu hiện giảm chú ý của ADHD.

ADHD giảm chú ý khác với ADHD tăng động như thế nào?

Biểu hiện giảm chú ý tập trung vào các khó khăn về sự tập trung, tổ chức và duy trì sự chú ý. Biểu hiện tăng động bốc đồng tập trung vào sự bồn chồn, hành vi bốc đồng và khó kiềm chế. Một số người gặp phải cả hai.

ADHD có biểu hiện khác biệt ở trẻ em gái và phụ nữ không?

Có thể có. Các mô hình giảm chú ý, hành vi che giấu và các triệu chứng được nội tâm hóa có thể góp phần làm chậm nhận biết, đó là lý do tại sao việc đánh giá cẩn thận cần vượt ra ngoài các khuôn mẫu.

Các triệu chứng chính của ADHD là gì?

Các triệu chứng thường được nhóm thành giảm chú ý và tăng động bốc đồng. Biểu hiện tùy thuộc vào nhóm triệu chứng nào là nổi bật nhất và mức độ ảnh hưởng của nó đến hoạt động hàng ngày.

ADHD có phải là một tình trạng suốt đời không?

Đối với nhiều người, những thách thức liên quan đến ADHD có thể kéo dài theo thời gian, mặc dù các triệu chứng và chiến lược ứng phó thường thay đổi theo tuổi tác, môi trường và sự hỗ trợ.