ADD so với ADHD

Tại sao “ADD” vẫn xuất hiện trong ngôn ngữ hàng ngày

Mặc dù các chuyên gia y tế sử dụng thuật ngữ ADHD, nhiều người vẫn sử dụng ADD theo thói quen và sự quen thuộc. Trong nhiều năm, ADD là nhãn hiệu mà mọi người thường thấy trong giấy tờ trường học, sách cũ và các giải thích ban đầu về những khó khăn trong việc chú ý. Một số người lớn cũng tiếp tục sử dụng nó vì họ cảm thấy nó mô tả đúng hơn trải nghiệm thực tế của họ, đặc biệt là nếu họ không liên hệ bản thân với hình ảnh năng lượng cao, bộc lộ ra bên ngoài mà nhiều người thường gán cho ADHD.

Một lý do khác khiến thuật ngữ này vẫn tồn tại là các triệu chứng giảm chú ý có thể ít biểu hiện rõ ràng hơn với người khác. Khi ai đó gặp khó khăn với tình trạng dễ xao nhãng, hay quên, quản lý thời gian và mệt mỏi về mặt tinh thần, họ có thể trông không có vẻ "vận động quá mức" ở bên ngoài. Điều đó có thể khiến mọi người dùng thuật ngữ ADD như một cách gọi tắt, ngay cả khi ngôn ngữ lâm sàng đã thay đổi.

Dưới đây là sơ lược về cách thuật ngữ này đã phát triển:

• 1980: Thuật ngữ Rối loạn giảm chú ý (ADD) được đưa vào cẩm nang DSM III, với các phân nhóm ADD có và không có tăng động.

• 1987: Tên gọi được đổi thành Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) trong cẩm nang DSM III R, hợp nhất các danh sách triệu chứng.

• 1994: Cẩm nang DSM IV giới thiệu ba dạng biểu hiện riêng biệt của ADHD: giảm chú ý, tăng động bốc đồng và kết hợp.

• Hiện nay: Mặc dù ba dạng biểu hiện này vẫn được công nhận, thuật ngữ ADD được coi là lỗi thời trong môi trường lâm sàng, ngay cả khi nó vẫn còn phổ biến trong ngôn ngữ hàng ngày.

Bất chấp những thay đổi này, thuật ngữ cũ vẫn xuất hiện vì ngôn ngữ có tính bám rễ sâu. Mọi người thường tiếp tục sử dụng những từ họ học được đầu tiên, đặc biệt là khi những từ đó tạo cảm giác được xã hội hiểu rõ. Điểm mấu chốt là ngôn ngữ hàng ngày và ngôn ngữ lâm sàng không phải lúc nào cũng giống nhau, và một người vẫn có thể đang mô tả những khó khăn thực tế ngay cả khi họ đang sử dụng một nhãn hiệu đã lỗi thời.

Những gì bác sĩ lâm sàng sử dụng ngày nay và cách chuyển đổi “ADD” sang các thuật ngữ hiện tại

Các bác sĩ lâm sàng chẩn đoán ADHD, không phải ADD. Trên thực tế, điều đó có nghĩa là một chuyên gia chăm sóc sức khỏe sẽ đánh giá xem một người có đáp ứng các tiêu chí ADHD hay không và sau đó mô tả dạng biểu hiện nào phù hợp nhất với mô hình triệu chứng hiện tại và mức độ ảnh hưởng đến chức năng.

Khi ai đó nói "Tôi bị ADD", một cách hiểu thực tế thường là: "Tôi gặp những khó khăn về chú ý và chức năng điều hành, có biểu hiện giảm chú ý nhiều hơn là tăng động." Các bác sĩ lâm sàng có thể ghi nhận đó là biểu hiện giảm chú ý nếu mô hình triệu chứng phù hợp. 

Lý do việc chuyển đổi này quan trọng không phải là để sửa lưng mọi người trong giao tiếp hàng ngày. Nó quan trọng vì thuật ngữ chính xác, cập nhật sẽ hỗ trợ quá trình đánh giá, ghi chép hồ sơ và lập kế hoạch điều trị rõ ràng hơn.

Mọi người có ý gì khi nói “Triệu chứng ADD”

Khi mọi người nói "triệu chứng ADD", họ thường ám chỉ đến các đặc điểm giảm chú ý, đặc biệt là loại gây cản trở việc học, công việc, các mối quan hệ và hoạt động hàng ngày mà không thu hút nhiều sự chú ý từ bên ngoài. Đây thường là những triệu chứng dễ bị hiểu nhầm là lười biếng, cẩu thả, thiếu cố gắng hoặc thiếu quan tâm, trong khi thực ra người đó đang phải vật lộn với việc duy trì sự chú ý và tự quản lý bản thân.

Các biểu hiện phổ biến mà mọi người thường đề cập bao gồm:

• Mất tập trung: khó duy trì sự tập trung, đặc biệt là trong các nhiệm vụ dài, khi trò chuyện hoặc đọc sách.

• Thiếu tổ chức: gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch, sắp xếp thứ tự ưu tiên, thực hiện các bước theo trình tự hoặc theo dõi tài liệu.

• Hay quên: mất đồ đạc, lỡ hẹn, quên hướng dẫn hoặc bỏ dở công việc giữa chừng.

• Áp lực lên trí nhớ ngắn hạn: khó nhớ cùng lúc nhiều bước, đặc biệt là khi bị gián đoạn hoặc dưới áp lực thời gian.

Đối với nhiều người, phần gây nản lòng nhất là những vấn đề này có thể không nhất quán. Một người có thể tập trung rất sâu vào thứ gì đó thú vị và sau đó cảm thấy không thể bắt đầu hoặc hoàn thành một việc thường nhật. Sự không tương thích đó có thể tạo ra cảm giác xấu hổ và bối rối, đặc biệt là nếu người đó từng được bảo rằng họ "thông minh nhưng không cố gắng".

ADHD Thể Giảm Chú Ý Khác Biệt Thế Nào Với ADHD Thể Tăng Động

ADHD thường được thảo luận như thể nó chỉ có một diện mạo rõ ràng duy nhất, nhưng mô hình cốt lõi của nó rộng hơn thế. Các dạng biểu hiện phản chiếu triệu chứng nào là nổi bật nhất, chứ không phải liệu tình trạng đó là "thực tế" hay "nghiêm trọng". Hai người đều có thể đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán ADHD trong khi có những hành vi bộc lộ ra ngoài rất khác nhau.

Trong biểu hiện giảm chú ý, những khó khăn thường xuất hiện dưới dạng xung đột nội tâm hơn là sự bồn chồn có thể nhìn thấy được. Một người có thể:

Mất tập trung trong các nhiệm vụ đòi hỏi nỗ lực tinh thần liên tục, ngay cả khi họ quan tâm đến kết quả.

• Bỏ sót chi tiết hoặc mắc những lỗi có thể tránh được vì sự chú ý bị giảm sút hoặc thay đổi giữa chừng khi làm việc.

• Gặp khó khăn trong việc tổ chức và quản lý thời gian, ngay cả khi có ý định và kế hoạch rõ ràng.

• Có vẻ như "không lắng nghe" khi sự chú ý bị trôi đi, ngay cả khi họ muốn tham gia.

• Cảm thấy kiệt quệ về mặt tinh thần do cố gắng duy trì sự tập trung và cấu trúc.

Trong biểu hiện tăng động bốc đồng, các triệu chứng có xu hướng dễ nhìn thấy từ bên ngoài hơn. Một người có thể:

• Cử động không ngừng, liên tục di chuyển hoặc cảm thấy không thể ngồi yên một chỗ lâu.

• Nói quá nhiều hoặc ngắt lời người khác vì các suy nghĩ xuất hiện nhanh chóng và mang lại cảm giác khẩn cấp.

• Hành động bốc đồng, đưa ra quyết định chớp nhoáng hoặc khó chờ đợi đến lượt mình.

• Cảm thấy bồn chồn theo cách thể hiện rõ ràng trong hành vi, chứ không chỉ trong suy nghĩ.

Nhiều người gặp phải dạng biểu hiện kết hợp, nơi cả hai nhóm triệu chứng đều có mức độ ảnh hưởng đáng chú ý. Các triệu chứng cũng thường thay đổi biểu hiện theo thời gian. Ví dụ, một người trưởng thành có thể cho thấy ít biểu hiện tăng động rõ ràng hơn nhưng vẫn trải qua sự bồn chồn bên trong, thiếu kiên nhẫn và đưa ra quyết định bốc đồng.

Quá trình đánh giá ADHD diễn ra như thế nào trên thực tế

Mục tiêu của việc đánh giá ADHD là để hiểu rõ liệu mô hình triệu chứng có kéo dài liên tục, gây suy giảm chức năng hay không, và liệu nó có được giải thích tốt hơn bởi ADHD so với một tình trạng hoặc hoàn cảnh sống khác.

Một cuộc đánh giá điển hình thường bao gồm:

• Phỏng vấn lâm sàng: một bác sĩ lâm sàng sẽ hỏi về các triệu chứng hiện tại, lịch sử phát triển, chức năng học tập và làm việc, các mối quan hệ, giấc ngủ và tình trạng căng thẳng.

• Thang đo triệu chứng: các bảng câu hỏi hoặc thang đánh giá có thể được sử dụng để ghi nhận tần suất và tác động của các triệu chứng giảm chú ý và tăng động bốc đồng.

• Bằng chứng đa môi trường: các bác sĩ lâm sàng thường tìm kiếm các triệu chứng xuất hiện trong nhiều bối cảnh khác nhau, chẳng hạn như ở nhà và trường học, hoặc nhà và nơi làm việc.

• Cân nhắc chẩn đoán phân biệt: bác sĩ lâm sàng sẽ cân nhắc liệu các yếu tố khác có thể đang thúc đẩy các triệu chứng tương tự hay không, chẳng hạn như các vấn đề về giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, các vấn đề về tuyến giáp, sử dụng chất kích thích, chấn thương tâm lý hoặc những thay đổi lớn trong cuộc sống.

Mục đích là xây dựng một bức tranh mạch lạc về cách sự chú ý, kiểm soát xung động và chức năng điều hành biểu hiện trong cuộc sống hàng ngày. Một cuộc đánh giá cũng thường bao gồm việc thảo luận về các thế mạnh và chiến lược ứng phó, chứ không chỉ là các khiếm khuyết, vì nhiều người đã phát triển những cách tinh vi để bù đắp từ rất lâu trước khi họ nhận được chẩn đoán chính thức.

ADD so với ADHD ở người lớn

Khi người lớn mô tả "ADD", họ thường mô tả các đặc điểm giảm chú ý đã tồn tại từ lâu và trở nên rõ ràng hơn khi các yêu cầu trong cuộc sống tăng lên. Cấu trúc trường học đôi khi có thể che giấu những khó khăn, đặc biệt là đối với những người dựa vào trí thông minh, adrenaline hoặc áp lực vào phút chót để bắt kịp tiến độ. Sau đó, khi trách nhiệm mở rộng, chính người đó có thể gặp khó khăn hơn trong việc lập kế hoạch, hoàn thành công việc và duy trì sự nhất quán theo những cách gây bối rối vì họ vẫn có thể thể hiện tốt trong các khoảng thời gian ngắn.

Trong cuộc sống của người trưởng thành, những khó khăn về giảm chú ý thường biểu hiện dưới dạng sự trì hoãn, ít liên quan đến động lực hơn là việc bắt đầu nhiệm vụ và sắp xếp thứ tự ưu tiên, cùng với cảm giác quá tải kinh niên khi nhiều trách nhiệm dồn dập cùng một lúc. 

Nhiều người lớn mô tả hiện tượng "mù thời gian", khi họ đánh giá thấp thời gian cần thiết để hoàn thành các nhiệm vụ hoặc mất hoàn toàn khái niệm về thời gian, điều này có thể tạo ra thói quen vội vã, trễ hạn và các dự án dang dở. Sự chú ý cũng có thể giảm mạnh trong các cuộc họp, khi làm thủ tục giấy tờ hoặc công việc hành chính, và xung đột trong mối quan hệ có thể nảy sinh khi sự hay quên và thiếu tổ chức bị hiểu lầm là không quan tâm, ngay cả khi người đó đang cố gắng hết sức.

Đối với những người lớn muốn thực hiện đánh giá, các bác sĩ lâm sàng thường tìm hiểu các mô hình hành vi thời thơ ấu cũng như chức năng hiện tại. Lợi ích thực tế của việc chẩn đoán rõ ràng là giúp người đó áp dụng các biện pháp hỗ trợ phù hợp với vấn đề thực tế. Một người có thể không cần thêm ý chí. Họ có thể cần các hệ thống khác nhau, các điều chỉnh hỗ trợ, trị liệu, huấn luyện hoặc hỗ trợ y tế tùy thuộc vào tình huống.

ADD so với ADHD ở phụ nữ

ADHD ở phụ nữ thường được thảo luận trong bối cảnh bị bỏ sót hoặc nhận biết muộn. Một lý do là các mô hình giảm chú ý có thể âm thầm hơn và dễ bị người khác bỏ qua hơn. Một lý do khác là các bé gái và phụ nữ có thể học cách che giấu các triệu chứng thông qua nỗ lực, chủ nghĩa hoàn hảo hoặc việc cố gắng làm hài lòng người khác, điều này có thể che giấu những khiếm khuyết cho đến khi căng thẳng trở nên không thể kiểm soát và các chiến lược ứng phó bắt đầu sụp đổ.

Ở phụ nữ, trải nghiệm này có thể bao gồm sự bồn chồn nội tâm trông giống như lo âu, suy nghĩ quá mức hoặc những tiếng ồn liên tục trong tâm trí, cùng với các cách ứng phó đòi hỏi nỗ lực cao như chuẩn bị quá mức, các thói quen cứng nhắc hoặc làm việc lâu hơn nhiều so với đồng nghiệp để bắt kịp tiến độ. Tình trạng thiếu tổ chức có thể chỉ xảy ra trong đời sống riêng tư, ngay cả khi hiệu suất thể hiện ra bên ngoài trông vẫn "ổn", và sự quá tải cảm xúc có thể tích tụ theo thời gian từ gánh nặng liên tục của việc tự điều chỉnh, quản lý công việc và những kỳ vọng về việc phải tỏ ra điềm tĩnh. 

Những mô hình này có thể dẫn đến việc dán nhãn sai, đặc biệt là khi các bác sĩ lâm sàng hoặc giáo viên kỳ vọng ADHD phải trông giống như hành vi gây rối. Một cuộc đánh giá cẩn thận sẽ xem xét chức năng và mức độ suy giảm trên nhiều bối cảnh khác nhau, chứ không dựa vào các định kiến.

Điều trị ADD/ADHD

Các phương pháp điều trị thường được điều chỉnh riêng theo các triệu chứng, độ tuổi, hồ sơ sức khỏe và nhu cầu hàng ngày của mỗi người. Nhiều người nhận được lợi ích tốt nhất khi việc điều trị được kết hợp nhiều phương pháp thay vì chỉ dựa vào một giải pháp duy nhất.

Các thành phần điều trị phổ biến bao gồm:

• Các lựa chọn thuốc: cả thuốc kích thích và không kích thích đều được sử dụng trong việc chăm sóc ADHD, và việc lựa chọn được bác sĩ lâm sàng hướng dẫn dựa trên các triệu chứng, tác dụng phụ và các cân nhắc y tế.

• Hỗ trợ dựa trên kỹ năng: các chiến lược tập trung vào tổ chức, quản lý thời gian, bắt đầu nhiệm vụ và lập kế hoạch có thể giảm bớt mức độ ảnh hưởng tiêu cực hàng ngày.

• Trị liệu: các phương pháp tiếp cận như Trị liệu hành vi nhận thức (CBT) thường được sử dụng để hỗ trợ việc ứng phó, điều chỉnh cảm xúc và khắc phục những niềm tin không có lợi được hình thành từ nhiều năm gặp khó khăn.

• Thay đổi môi trường: các điều chỉnh hỗ trợ tại trường học hoặc nơi làm việc, thiết kế lại nhiệm vụ, công cụ hỗ trợ và điều chỉnh thói quen thường nhật có thể giúp kiểm soát các triệu chứng dễ dàng hơn.

Thuốc điều trị ADD/ADHD

Thuốc là một thành phần phổ biến trong điều trị ADHD. Hai nhóm thuốc chính được sử dụng là thuốc kích thích và thuốc không kích thích.

Thuốc kích thích thường được kê đơn rộng rãi. Những loại thuốc này hoạt động bằng cách tác động đến một số chất dẫn truyền thần kinh trong não, có thể giúp cải thiện sự tập trung và giảm các hành vi bốc đồng hoặc tăng động. Ví dụ bao gồm các thuốc chứa methylphenidate hoặc amphetamine.

Thuốc không kích thích là một lựa chọn thay thế. Chúng có thể được cân nhắc nếu thuốc kích thích không hiệu quả, gây ra các tác dụng phụ đáng kể hoặc nếu có các lý do y tế khác để tránh sử dụng chúng. Những loại thuốc này hoạt động khác với thuốc kích thích và có thể mất nhiều thời gian hơn để phát hiện toàn bộ tác dụng.

Điều quan trọng cần lưu ý là thuốc thường đạt hiệu quả cao nhất khi được sử dụng kết hợp với các hình thức hỗ trợ khác. Loại thuốc và liều lượng cụ thể sẽ do chuyên gia y tế quyết định dựa trên các triệu chứng và sức khỏe tổng thể của từng cá nhân.

Những lầm tưởng phổ biến gây nhầm lẫn giữa ADD và ADHD

• Lầm tưởng: ADD và ADHD là hai tình trạng bệnh lý riêng biệt.
  Sự thật: ADD là một thuật ngữ cũ hơn. Các bác sĩ lâm sàng chẩn đoán ADHD và mô tả dạng biểu hiện của nó.

• Lầm tưởng: ADHD luôn có nghĩa là tăng động.
  Sự thật: Một số người chủ yếu gặp các triệu chứng giảm chú ý, và sự tăng động có thể rất tế nhị hoặc diễn ra bên trong chứ không rõ ràng ra bên ngoài.

• Lầm tưởng: ADHD chỉ là vấn đề ở thời thơ ấu.
  Sự thật: Nhiều người tiếp tục gặp các triệu chứng cho đến khi trưởng thành, ngay cả khi cách biểu hiện thay đổi theo độ tuổi và bối cảnh sống.

• Lầm tưởng: Những người mắc ADHD chỉ cần cố gắng nhiều hơn.
  Sự thật: ADHD được mô tả là một tình trạng phát triển thần kinh ảnh hưởng đến sự chú ý và khả năng tự điều chỉnh. Sự nỗ lực có giúp ích, nhưng nó không thể thay thế các biện pháp hỗ trợ phù hợp với cách thức hoạt động của não bộ.

Những lầm tưởng này quan trọng vì chúng định hình việc ai là người được lắng nghe một cách nghiêm túc. Chúng cũng định hình việc liệu mọi người có chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ hay không, và liệu họ có tự trách móc bản thân vì những khó khăn vốn có một lời giải thích khoa học.

Hiểu về sự chuyển dịch từ ADD sang ADHD

Vì vậy, để gói gọn lại, điều chính cần nhớ là những gì trước đây gọi là ADD hiện đã được biết đến chính thức là ADHD. Các bác sĩ đã ngừng sử dụng thuật ngữ ADD từ cuối những năm 1980. Ngày nay, một chẩn đoán sẽ thuộc một trong ba dạng biểu hiện của ADHD: giảm chú ý, tăng động bốc đồng hoặc kết hợp. 

Ngay cả khi ai đó không thể hiện các hành vi tăng động, họ vẫn có thể được chẩn đoán mắc ADHD nếu họ gặp các vấn đề nghiêm trọng về chú ý. Điều quan trọng thực sự là hiểu được những cách thức cụ thể mà các khác biệt về kiểm soát sự chú ý và xung động này biểu hiện ở mỗi người, cho dù họ được chẩn đoán khi còn nhỏ hay đang tìm kiếm câu trả lời khi đã trưởng thành. 

Phần quan trọng là nhận được sự hỗ trợ phù hợp dựa trên những hiểu biết hiện tại về ADHD.

Tài liệu tham khảo

1. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2016). Table 7, DSM-IV to DSM-5 Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder comparison. Trong cuốn DSM-5 changes: Implications for child serious emotional disturbance. National Center for Biotechnology Information. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519712/table/ch3.t3/

2. Wu, Z. M., Wang, P., Cao, Q. J., Liu, L., Sun, L., & Wang, Y. F. (2023). The clinical, neuropsychological, and brain functional characteristics of the ADHD restrictive inattentive presentation. Frontiers in Psychiatry, 14, Article 1099882. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1099882

3. Stanton, K., Forbes, M. K., & Zimmerman, M. (2018). Distinct dimensions defining the Adult ADHD Self-Report Scale: Implications for assessing inattentive and hyperactive/impulsive symptoms. Psychological Assessment, 30(12), 1549. https://doi.org/10.1037/pas0000604

4. Slobodin, O., Har Sinay, M., & Zohar, A. H. (2025). A controlled study of emotional dysfunction in adult women with ADHD. PloS one, 20(12), e0337454. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0337454

5. Rajeh, A., Amanullah, S., Shivakumar, K., & Cole, J. (2017). Interventions in ADHD: A comparative review of stimulant medications and behavioral therapies. Asian journal of psychiatry, 25, 131-135. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2016.09.005

Các câu hỏi thường gặp

Có sự khác biệt nào giữa ADD và ADHD không?

ADD là một thuật ngữ cũ hơn mà nhiều người vẫn sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Trong môi trường lâm sàng, ADHD là chẩn đoán hiện tại, và các bác sĩ mô tả dạng biểu hiện cụ thể thay vì sử dụng hoàn toàn thuật ngữ ADD như một danh mục riêng biệt.

Tại sao có sự thay đổi tên gọi từ ADD sang ADHD?

Cách gọi tên đã thay đổi khi các khung chẩn đoán phát triển để đưa tất cả các khó khăn về chú ý cùng với tình trạng tăng động và bốc đồng vào chung một chẩn đoán bao trùm, với các biểu hiện cụ thể khác nhau được công nhận.

Ngày nay khi ai đó nói về “triệu chứng ADD” thì điều đó có nghĩa là gì?

Họ thường đang mô tả các đặc điểm giảm chú ý chẳng hạn như khó tập trung, hay quên, thiếu tổ chức và khó hoàn thành công việc, những đặc điểm này có thể được xếp vào dạng biểu hiện giảm chú ý của ADHD.

ADHD thể giảm chú ý khác với ADHD thể tăng động như thế nào?

Dạng biểu hiện giảm chú ý tập trung vào các khó khăn liên quan đến sự tập trung, tổ chức và duy trì chú ý. Dạng biểu hiện tăng động bốc đồng tập trung vào sự bồn chồn, hành vi bốc đồng và khó kiểm soát ức chế. Một số người gặp phải cả hai biểu hiện này.

Người lớn có thể mắc ADHD ngay cả khi họ không được chẩn đoán lúc nhỏ không?

Có. Nhiều người lớn tìm kiếm cơ hội đánh giá muộn hơn, thường là khi các yêu cầu của cuộc sống tăng lên hoặc khi họ nhận ra các mô hình hành vi đã tồn tại từ rất lâu.

ADHD có biểu hiện khác biệt ở bé gái và phụ nữ không?

Có thể có. Các mô hình giảm chú ý, hành vi che giấu triệu chứng và các triệu chứng nội tâm hóa có thể góp phần làm chậm quá trình nhận biết, đó là lý do tại sao một đánh giá cẩn thận cần xem xét rộng hơn ngoài các định kiến đơn thuần.

Các triệu chứng chính của ADHD là gì?

Các triệu chứng thường được nhóm thành giảm chú ý và tăng động bốc đồng. Dạng biểu hiện cụ thể phụ thuộc vào nhóm triệu chứng nào nổi bật nhất và mức độ ảnh hưởng của nó đến hoạt động hàng ngày.

ADHD có phải là một tình trạng suốt đời không?

Đối với nhiều người, những thách thức liên quan đến ADHD có thể kéo dài theo thời gian, mặc dù các triệu chứng và chiến lược ứng phó thường thay đổi theo tuổi tác, môi trường sống và sự hỗ trợ mà họ nhận được.