میگرن یک وضعیت عصبی پیچیده است که میتواند واقعاً زندگی شما را مختل کند. درک اینکه میگرن چیست، چه عواملی باعث آن میشود و چگونه میتوان آن را مدیریت کرد، اولین گام به سوی دریافت تسکین است.
این مقاله جنبههای مختلف میگرن را از انواع و علائم مختلف آن تا گزینههای درمانی موجود تجزیه و تحلیل میکند.
نکات کلیدی
میگرن یک اختلال عصبی است که با سردردهای مکرر و غالباً شدید مشخص میشود و اغلب با علائمی مانند تهوع و حساسیت به نور و صدا همراه است.
چندین نوع میگرن وجود دارد، از جمله میگرن با آورا، میگرن بدون آورا، میگرن مزمن و میگرن وزنی، که هر کدام ویژگیهای منحصر به فردی دارند.
در حالی که علت دقیق میگرن به طور کامل درک نشده است، بر این باورند که شامل عملکرد غیرطبیعی مغز میشود و میتواند توسط عوامل مختلفی مانند استرس، برخی غذاها و تغییرات در الگوهای خواب تحریک شود.
تشخیص میگرن معمولاً شامل مرور سوابق پزشکی، ردیابی علائم و گاهی اوقات آزمایشهای تصویربرداری برای رد کردن شرایط دیگر است.
درمان میگرن بر دو رویکرد اصلی تمرکز دارد: درمانهای حاد برای متوقف کردن علائم در طول حمله و درمانهای پیشگیرانه برای کاهش فراوانی و شدت حملات آینده.
گزینههای دارویی برای میگرن شامل مسکنهای بدون نسخه، داروهای تجویزی مانند تریپتسان و جپانتس، و داروهای پیشگیرانه مانند بتابلاکرها و داروهای ضد افسردگی هستند.
میگرن چیست؟
میگرن چیزی فراتر از یک سردرد شدید است؛ یک اختلال عصبی پیچیده است که سلامت مغز میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهد. در حالی که درد شدید سر یک علامت شاخص است، فقط یکی از اجزای یک پازل بزرگتر به شمار میرود.
فراتر از درد ضرباندار یا کوبنده، که اغلب یک طرف سر را درگیر میکند و با حرکت بدتر میشود، افراد معمولاً علائم ناتوانکننده دیگری را نیز تجربه میکنند.
علائم شایع میگرن
حملات میگرن اغلب با مجموعهای از علائم همراه هستند که میتوانند زندگی روزمره را بهطور قابلتوجهی تحت تأثیر قرار دهند. این علائم میتوانند شامل موارد زیر باشند:
تهوع و استفراغ: احساس بیماری و دلبههمخوردگی در طول یک حمله میگرنی بسیار شایع است.
حساسیت به نور (فوتوفوبیا): نورهای روشن، حتی نور معمولی داخل ساختمان، میتوانند غیرقابلتحمل و دردناک شوند.
حساسیت به صدا (فونوفوبیا): صداهای روزمره میتوانند بلندتر و آزاردهندهتر به نظر برسند.
حساسیت به بو: برخی بوها، مانند عطرها یا دود، میتوانند بهویژه آزاردهنده باشند.
برخی افراد همچنین چیزی را تجربه میکنند که به آن اورا گفته میشود؛ این حالت قبل یا حین میگرن رخ میدهد. اینها اختلالات حسی هستند که بیشتر اوقات بینایی را درگیر میکنند، مانند دیدن نورهای چشمکزن، خطوط زیگزاگ یا نقاط کور. علائم دیگر اورا میتواند شامل احساس گزگز یا دشواری در صحبت کردن باشد.
میگرنها چه مدت طول میکشند؟
یک حمله میگرنی که درمان نشود میتواند برای مدت قابلتوجهی ادامه یابد. بهطور کلی، این دورهها میتوانند از 4 ساعت تا 72 ساعت طول بکشند. مدت آن میتواند از فردی به فرد دیگر و حتی از حملهای به حمله دیگر بهطور چشمگیری متفاوت باشد.
برای بعضیها، میگرن ممکن است ظرف چند ساعت خودبهخود برطرف شود، در حالی که برای برخی دیگر میتواند یک درگیری چندروزه باشد. در موارد نادر و شدید، میگرن میتواند حتی طولانیتر شود و از مرز 72 ساعت فراتر رود؛ این حالت با نام status migrainosus شناخته میشود و اغلب به مداخله پزشکی نیاز دارد.
انواع میگرن
میگرن به شکلهای مختلفی بروز میکند و شناخت نوع خاص آن میتواند به درک و مدیریت بهتر آن کمک کند. در ادامه نگاهی به برخی از دستهبندیهای رایج میاندازیم:
میگرن با اورا
این نوع با اختلالات حسی مشخص میشود که معمولاً قبل یا در طول حمله میگرن رخ میدهند. به اینها اورا گفته میشود. اختلالات بینایی شایعترین هستند، مانند دیدن نورهای چشمکزن، خطوط زیگزاگ یا نقاط کور.
برخی افراد ممکن است تغییرات حسی را تجربه کنند، مانند گزگز یا بیحسی در اندامها، یا حتی دشواری در صحبت کردن. این علائم عصبی معمولاً طی 5 تا 20 دقیقه بهتدریج ایجاد میشوند و کمتر از یک ساعت دوام دارند.
میگرن بدون اورا
این شایعترین نوع میگرن است. در این حالت علائم اورای قبلی وجود ندارد. علامت شاخص، خودِ سردرد است که اغلب به صورت درد ضرباندار یا کوبنده توصیف میشود و معمولاً یک طرف سر را درگیر میکند.
شدت آن معمولاً متوسط تا شدید است و با فعالیت بدنی ممکن است بدتر شود. تهوع، استفراغ و حساسیت شدید به نور و صدا نیز اغلب همراه درد سر هستند.
میگرن مزمن
میگرن مزمن بر اساس تعداد دفعات حمله تعریف میشود. این وضعیت شامل تجربه سردرد در 15 روز یا بیشتر در ماه و برای دستکم سه ماه است.
از میان این روزهای سردرد، دستکم هشت روز باید ویژگیهای میگرنی داشته باشند، مانند درد سر متوسط تا شدید، درد ضرباندار، درد در یک طرف سر، یا حساسیت به نور و صدا. این ماهیت پایدار میتواند بهطور قابلتوجهی زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.
میگرن شکمی
این نوع که بیشتر در کودکان دیده میشود، میگرن شکمی با دورههای عودکننده درد متوسط تا شدید معده مشخص میشود و اغلب با تهوع و استفراغ همراه است. ممکن است در طول این دورهها سردرد وجود داشته باشد یا نداشته باشد.
با افزایش سن، میگرنهای شکمی گاهی میتوانند به سردردهای کلاسیک میگرنی تبدیل شوند.
میگرن چشمی
این نوع که با نام میگرن شبکیهای نیز شناخته میشود، بینایی یک چشم را تحت تأثیر قرار میدهد. میتواند باعث از دست رفتن موقت بخشی یا تمام بینایی در آن چشم شود و اغلب با یک درد مبهم پشت چشم همراه است که ممکن است به سایر بخشهای سر گسترش یابد. هرگونه تغییر ناگهانی در بینایی نیازمند توجه فوری پزشکی است.
میگرن وستیبولار
این شکل از میگرن عمدتاً حس تعادل را تحت تأثیر قرار میدهد. بیماران ممکن است ورتیگو (احساس چرخش)، سرگیجه و مشکلات تعادل را تجربه کنند، که اغلب با تهوع و استفراغ همراه است.
در طول یک حمله میگرن وستیبولار ممکن است سردرد وجود داشته باشد یا نداشته باشد. این حالت اغلب در افرادی با سابقه بیماری حرکت دیده میشود.
میگرن همیپلژیک
این یک نوع میگرن نادر اما جدی است که باعث ضعف یا فلج موقت در یک طرف بدن میشود. علائم دیگر میتوانند شامل بیحسی، گزگز و تغییرات بینایی باشند.
از آنجا که این علائم میتوانند شبیه سکته مغزی باشند، در صورت بروز آنها باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.
سایر انواع کمتر شایع
چند نوع دیگر از میگرن نیز وجود دارند که کمتر شایع هستند، از جمله:
میگرن با اورای ساقه مغز: با علائم عصبی که منشأ آنها ساقه مغز است مشخص میشود، مانند سرگیجه، ورتیگو و دشواری در صحبت کردن، که اغلب پیش از سردرد رخ میدهند.
Status Migrainosus: میگرنی شدید و ناتوانکننده که بیش از 72 ساعت طول میکشد و اغلب به بستری شدن نیاز دارد.
میگرن افتالموپلژیک: باعث درد اطراف چشم میشود و میتواند به فلج عضلات کنترلکننده حرکات چشم منجر شود، در نتیجه دوبینی یا افتادگی پلک ایجاد میکند. این نوع نیز به دلیل علل زمینهای احتمالی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
علت میگرن چیست؟
علت دقیق میگرنها بهطور کامل شناخته نشده است، اما پژوهشهای علوم اعصاب به تعامل پیچیدهای از عوامل ژنتیکی و تغییرات درون مغز اشاره میکنند.
تصور میشود که سلولهای عصبی بیشفعال ممکن است تغییرات شیمیایی را در بدن آغاز کنند و بر موادی مانند سروتونین و CGRP اثر بگذارند. این تغییرات میتوانند به التهاب و درد در اطراف رگهای خونی مغز منجر شوند.
چندین عامل میتوانند احتمال تجربه میگرن را در یک فرد افزایش دهند:
ژنتیک: سابقه خانوادگی میگرن بهطور قابلتوجهی خطر را افزایش میدهد. اگر یکی از والدین میگرن داشته باشد، بین 34-90% احتمال ارث بردن آن وجود دارد.
جنسیت و سن: میگرن در زنان شایعتر است و معمولاً بین 10 تا 40 سالگی آغاز میشود. تغییرات هورمونی، مانند آنهایی که با قاعدگی یا یائسگی مرتبط هستند، میتوانند الگوهای میگرن را تحت تأثیر قرار دهند.
سایر شرایط پزشکی: شرایطی مانند افسردگی، اضطراب، اختلالات خواب و صرع گاهی با بروز بیشتر میگرن همراه هستند.
هرچند علت زمینهای پیچیده است، برخی محرکها میتوانند در افراد مستعد حمله میگرن را آغاز کنند. این محرکها از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوتاند و میتوانند شامل موارد زیر باشند:
نوسانات هورمونی: تغییرات مرتبط با چرخه قاعدگی، بارداری، یائسگی یا درمانهای هورمونی.
استرس: دورههای استرس شدید میتوانند به تغییرات شیمیایی در مغز منجر شوند که ممکن است میگرن را تحریک کنند.
محرکهای حسی: نورهای روشن، صداهای بلند و بوهای تند.
تغییرات الگوی خواب: هم خواب بیش از حد و هم کمخوابی میتوانند محرک باشند.
تغییرات آبوهوا: تغییرات در فشار بارومتریک یا دما.
برخی غذاها و نوشیدنیها: پنیرهای کهنه، الکل، شکلات و کافئین (چه مصرف زیاد و چه ترک آن) گاهی دخیل هستند، هرچند واکنش افراد بسیار متفاوت است.
فعالیت بدنی: فعالیت بدنی شدید، از جمله ورزش و فعالیت جنسی.
داروها: برخی داروها، بهویژه داروهایی که بر رگهای خونی اثر میگذارند، میتوانند میگرن را تحریک کنند.
تشخیص میگرن
تشخیص اینکه آیا شما میگرن دارید یا نه، نیازمند گفتوگو با یک متخصص سلامت است. او میخواهد درباره سابقه پزشکی شما و علائم مشخصی که تجربه کردهاید بداند.
اگر سابقه سردردهای خود را ثبت کرده باشید، خیلی کمک میکند؛ مواردی مثل زمان وقوع، مدت آنها، احساسشان و هر چیزی که ممکن است آنها را تحریک کرده باشد. این نوع جزئیات میتواند سرنخ مهمی باشد.
پزشکان اغلب درباره موارد زیر میپرسند:
سردردهای شما هر چند وقت یکبار رخ میدهند.
شدت و ماهیت علائم شما.
چه چیزهایی علائم شما را بهتر یا بدتر میکند.
اینکه آیا سایر اعضای خانواده سابقه میگرن دارند یا نه.
تمام داروها و مکملهایی که مصرف میکنید.
گاهی پزشک ممکن است از شما بخواهد مدتی دفترچه سردرد داشته باشید. این دفترچه جایی است برای یادداشت جزئیات هر حمله سردرد، از جمله هرگونه اختلال بینایی یا احساسات غیرعادی.
همچنین ثبت استرسهای مهم زندگی یا تغییرات اخیر مفید است. تشخیص میگرن معمولاً بر اساس شرح دقیق الگوی سردرد و علائم همراه آن انجام میشود.
در حالی که ممکن است تصویربرداری مغزی مانند MRI برای رد سایر بیماریها انجام شود، مهم است بدانید که خود میگرنها به نحوه عملکرد مغز مربوط هستند، نه لزوماً یک مشکل ساختاری که در MRI استاندارد دیده شود.
گزینههای درمان میگرن
مدیریت میگرن شامل یک رویکرد دوگانه است: درمان حملات هنگام وقوع و تلاش برای پیشگیری از آنها در وهله اول. هیچ درمان قطعی واحدی برای میگرن وجود ندارد، اما راهبردهای گوناگون میتوانند به کاهش دفعات، شدت و تأثیر آن بر زندگی روزمره کمک کنند.
درمانهای حاد
این درمانها در نخستین نشانههای میگرن مصرف میشوند تا علائمی مانند درد، تهوع و حساسیت به نور و صدا را متوقف یا کاهش دهند. هدف این است که حمله میگرن پیش از شدید شدن متوقف شود.
مسکنهای بدون نسخه (OTC): برای میگرنهای خفیف تا متوسط، داروهایی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن یا استامینوفن، گاهی همراه با کافئین، میتوانند مؤثر باشند. با این حال، مصرف مکرر میتواند به سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو منجر شود.
تریپتانها: این داروهای نسخهای با اثر بر مسیرهای سروتونین در مغز، سیگنالهای درد را مسدود میکنند. آنها در اشکال مختلف از جمله قرص، اسپری بینی و تزریق موجود هستند.
گپانتها: داروهای جدیدتری مانند ریمیگپانت و اوبروگپانت، پروتئینی به نام CGRP (پپتید مرتبط با ژن کلسیتونین) را هدف قرار میدهند که در میگرن نقش دارد. این داروها به صورت قرص خوراکی یا اسپری بینی در دسترس هستند.
دیتانها: لاسمیدیتان نمونهای از یک دیتان است؛ دستهای دیگر از داروها که گیرندههای سروتونین را هدف میگیرند تا درد میگرن را کاهش دهند. این دارو به صورت خوراکی مصرف میشود و میتواند باعث خوابآلودگی شود.
ارگوتامینها: داروهایی مانند دیهیدروارگوتامین میتوانند مؤثر باشند، بهویژه برای میگرنهای طولانیتر، و به صورت اسپری بینی یا تزریق در دسترساند. معمولاً زمانی استفاده میشوند که درمانهای دیگر مؤثر نبودهاند.
داروهای ضدتهوع: اگر تهوع و استفراغ از علائم مهم باشند، داروهای خاصی میتوانند برای مدیریت این مشکلات تجویز شوند.
درمانهای پیشگیرانه
درمانهای پیشگیرانه زمانی در نظر گرفته میشوند که میگرنها مکرر، شدید باشند یا به درمانهای حاد بهخوبی پاسخ ندهند. هدف این درمانها کاهش تعداد روزهای میگرنی و شدت آنهاست. این داروها معمولاً بهطور منظم و نه فقط هنگام حمله مصرف میشوند.
داروهای ضدتشنج: داروهایی مانند توپیرامات و والپروئیک اسید نشان دادهاند که میتوانند به پیشگیری از میگرن کمک کنند، هرچند ممکن است عوارض جانبی داشته باشند.
داروهای فشار خون: برخی بتابلاکرها و مسدودکنندههای کانال کلسیم اغلب برای پیشگیری از میگرن استفاده میشوند.
داروهای ضدافسردگی: برخی انواع داروهای ضدافسردگی، بهویژه ضدافسردگیهای سهحلقهای، میتوانند در پیشگیری از میگرن مؤثر باشند.
مهارکنندههای CGRP: این دسته شامل آنتیبادیهای مونوکلونال تزریقی (مانند erenumab، fremanezumab، galcanezumab، eptinezumab) و گپانتهای خوراکی (مانند atogepant، rimegepant) است. آنها با مسدود کردن اثر CGRP عمل میکنند.
تزریق بوتاکس: برای مبتلایان به میگرن مزمن، تزریق سم بوتولینوم نوع A در اطراف سر و گردن هر 12 هفته ممکن است به پیشگیری از سردرد کمک کند.
زندگی با میگرن و مدیریت آن
میگرن یک وضعیت پیچیده است که بسیاری از افراد را تحت تأثیر قرار میدهد و اغلب زندگی روزمره آنها را بهطور قابلتوجهی مختل میکند. هرچند درمان قطعی وجود ندارد، اما شناخت انواع مختلف، علل احتمالی، و تشخیص علائم گوناگون نخستین گام برای مدیریت مؤثر است.
همکاری نزدیک با یک ارائهدهنده خدمات سلامت برای تدوین یک برنامه درمانی شخصیسازیشده کلیدی است؛ برنامهای که ممکن است شامل داروهایی برای توقف یا پیشگیری از حملات، تغییرات سبک زندگی برای اجتناب از محرکها، و درمانهای مکمل باشد. با آگاه ماندن و داشتن رویکردی فعال، افراد میتوانند یاد بگیرند که میگرن خود را بهتر کنترل کنند و کیفیت کلی زندگیشان را بهبود دهند.
منابع
Grangeon, L., Lange, K. S., Waliszewska-Prosół, M., Onan, D., Marschollek, K., Wiels, W., ... & European Headache Federation School of Advanced Studies (EHF-SAS). (2023). ژنتیک میگرن: اکنون در چه مرحلهای هستیم؟. The journal of headache and pain, 24(1), 12. https://doi.org/10.1186/s10194-023-01547-8
Ashina, S., Bentivegna, E., Martelletti, P., & Eikermann-Haerter, K. (2021). تغییرات ساختاری و عملکردی مغز در میگرن. Pain and therapy, 10(1), 211-223. https://doi.org/10.1007/s40122-021-00240-5
Iyengar, S., Johnson, K. W., Ossipov, M. H., & Aurora, S. K. (2019). CGRP و سیستم سهقلو در میگرن. Headache: The Journal of Head and Face Pain, 59(5), 659-681. https://doi.org/10.1111/head.13529
Ducros, A., Tournier-Lasserve, E., & Bousser, M. G. (2002). ژنتیک میگرن. The Lancet Neurology, 1(5), 285-293. https://doi.org/10.1016/S1474-4422(02)00134-5
سؤالات متداول
میگرن دقیقاً چیست؟
میگرن چیزی بیش از یک سردرد شدید است. این یک مشکل پیچیده در مغز و سیستم عصبی است که باعث درد شدید سر میشود، اغلب در یک طرف سر. همچنین میتواند با احساسات ناخوشایند دیگری مانند تهوع، استفراغ و حساسیت شدید به نور و صدا همراه باشد. این حملات ممکن است ساعتها یا حتی چند روز طول بکشند.
آیا میگرن همان سردرد است؟
در حالی که میگرن شامل سردرد میشود، این دو یکی نیستند. سردردها میتوانند علل زیادی داشته باشند، اما میگرن یک نوع خاص از اختلال عصبی است. سردردهای میگرنی معمولاً ضرباندار یا کوبنده هستند، با حرکت بدتر میشوند و اغلب با علائم دیگری مانند تهوع یا حساسیت به نور و صدا همراهاند که در سردردهای معمولی همیشه وجود ندارند.
مراحل میگرن چیست؟
بسیاری از افراد میگرن را در چند مرحله تجربه میکنند. پیش از سردرد، مرحلهای به نام «پرودروم» وجود دارد که با علائمی مانند تغییرات خلقی، هوسهای غذایی یا خستگی همراه است. برخی افراد همچنین پیش از سردرد یا در طول آن «اورا» را تجربه میکنند که میتواند شامل تغییرات بینایی مانند دیدن نورهای چشمکزن یا نقاط کور، یا سایر اختلالات حسی باشد.
آیا میگرن درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر، درمان قطعی برای میگرن وجود ندارد. با این حال، میتوان آن را بهخوبی مدیریت کرد. درمانها بر توقف علائم هنگام شروع و پیشگیری از حملات آینده متمرکز هستند. تغییرات سبک زندگی، مانند مدیریت استرس و خواب کافی، نیز نقش مهمی دارند.
علت میگرن چیست؟
علت دقیق میگرن بهطور کامل روشن نیست، اما متخصصان معتقدند که این وضعیت شامل تغییرات در فعالیت مغز و آزاد شدن برخی مواد شیمیایی و سیگنالهای درد در اطراف اعصاب و رگهای خونی سر است. بسیاری از عوامل میتوانند یک حمله را تحریک کنند، مانند استرس، برخی غذاها، تغییرات الگوی خواب و نوسانات هورمونی.
انواع مختلف میگرن کداماند؟
چندین نوع میگرن وجود دارد. شایعترینها میگرن با اورا و بدون اورا هستند. انواع دیگر شامل میگرن مزمن (حملات مکرر)، میگرن وستیبولار (تأثیر بر تعادل)، میگرن همیپلژیک (ایجاد ضعف موقت)، و میگرن شکمی است که در کودکان شایعتر بوده و باعث مشکلات معده میشود.
میگرن چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشکان معمولاً بر اساس سابقه پزشکی شما و شرح علائم، میگرن را تشخیص میدهند. داشتن دفترچه میگرن میتواند بسیار مفید باشد. گاهی برای رد سایر علل احتمالی سردرد، آزمایشهایی مانند MRI یا CT انجام میشود.
چه درمانهایی برای میگرن وجود دارد؟
درمانهای میگرن در دو دسته اصلی قرار میگیرند: درمانهای حاد برای متوقف کردن حمله پس از شروع آن، و درمانهای پیشگیرانه برای کاهش دفعات و شدت حملات. داروها رایج هستند، اما تغییرات سبک زندگی و درمانهای جایگزین نیز میتوانند کمک کنند.
آیا داروهایی برای متوقف کردن حمله میگرن وجود دارد؟
بله، داروهایی وجود دارند که برای متوقف کردن علائم میگرن پس از شروع آن طراحی شدهاند. اینها اغلب درمانهای حاد یا abortive نامیده میشوند. بهترین اثر را زمانی دارند که در نخستین نشانههای میگرن مصرف شوند و شامل داروهایی مانند تریپتانها، گپانتها و برخی مسکنها هستند.
درمانهای پیشگیرانه برای میگرن چیست؟
درمانهای پیشگیرانه معمولاً بهطور منظم، اغلب روزانه، مصرف میشوند تا دفعات و شدت حملات میگرن را کاهش دهند. اینها میتوانند شامل برخی داروهای فشار خون، داروهای ضدتشنج، ضدافسردگیها یا داروهای جدیدتر مانند آنتیبادیهای مونوکلونال باشند. این داروها اغلب برای افرادی با میگرنهای مکرر یا شدید تجویز میشوند.
آیا تغییرات سبک زندگی میتوانند به مدیریت میگرن کمک کنند؟
قطعاً. شناسایی و پرهیز از محرکهای شخصی میگرن بسیار مهم است. این کار ممکن است شامل مدیریت استرس از طریق روشهایی مانند یوگا یا مدیتیشن، حفظ برنامه خواب منظم، غذا خوردن در زمان مناسب و نوشیدن آب کافی باشد. گاهی استراحت ساده در اتاقی تاریک و آرام میتواند علائم را کاهش دهد.
آیا میگرن خطرناک است؟
بیشتر میگرنها تهدیدکننده زندگی نیستند و آسیب بلندمدت ایجاد نمیکنند. با این حال، در موارد بسیار نادر، عارضهای مانند انفارکتوس میگرنی (سکته در طی میگرن) ممکن است رخ دهد. در صورت بروز سردردهای ناگهانی و شدید یا اگر علائم غیرعادی مانند بیحسی، ضعف یا مشکل در صحبت کردن دارید، باید فوراً به مراقبت پزشکی مراجعه کنید.
اموتیو پیشرو در فناوری عصبی است که به پیشرفت تحقیقات علوم اعصاب از طریق ابزارهای قابل دسترس EEG و داده های مغزی کمک می کند.
Emotiv
