داشتن مشکل در خواب یک مسأله شایع است و اغلب به آن بیخوابی گفته میشود. این وضعیت تنها مربوط به چرخیدن و غلتیدن نیست؛ بلکه واقعاً میتواند بر زندگی روزمره شما تأثیر بگذارد.
دلایل زیادی وجود دارد که ممکن است باعث شود کسی نتواند خواب خوبی داشته باشد. درک این علل بیخوابی اولین قدم به سوی یافتن درمان است.
درک بیخوابی
بیخوابی یک اختلال خواب رایج است که بسیاری از بزرگسالان را تحت تأثیر قرار میدهد. این اختلال با مشکلات پیوستهای در خواب رفتن، ادامه خواب در طول شب، یا تجربه خواب غیرشارژ شده شناسایی میشود.
این میتواند منجر به یک سری مشکلات روزانه، از جمله خستگی، تحریکپذیری، مشکل در تمرکز، و کاهش کیفیت زندگی شود. در حالی که شبهای بیخوابی گاه به گاه طبیعی است، بیخوابی مزمن که بیش از سه ماه طول میکشد میتواند تأثیر قابل توجهی بر عملکرد روزانه و سلامت کلی داشته باشد.
عوامل مختلفی میتوانند به بیخوابی کمک کنند. این عوامل اغلب شامل مسایل روانی مانند استرس و اضطراب، گزینههای سبک زندگی مانند الگوهای خواب نامنظم یا مصرف بیش از حد کافئین، و اختلالات محیطی مانند سروصدا یا نور هستند. شرایط پزشکی و برخی داروها نیز میتوانند نقش داشته باشند. برای برخی افراد، ترکیبی از این عناصر میتواند مشکلات خواب را آغاز و تشدید کند.
مهم است که درک کنیم بیخوابی یک حالت واحد نیست که برای همه مناسب باشد. چگونگی بروز آن و علل زمینهای میتواند به طور قابل توجهی از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد.
برخی نظریهها پیشنهاد میکنند که بیخوابی یک وضعیت هیپرآروال است، جایی که بدن و ذهن به طور فیزیولوژیکی و ذهنی فعال هستند و منجر به مشکلات آرام شدن برای خواب میشود. دیدگاههای دیگر بر اختلالات در مسیرهای بیولوژیکی که خواب و بیداری را کنترل میکنند، متمرکز هستند. الگوهای فکری و رفتارهای غیرمفید نیز به طور قابل توجهی به استمرار بیخوابی کمک میکنند.
علائم بیخوابی میتواند شامل:
مشکل در شروع خواب
بیدار شدن مکرر در طول شب
بیدار شدن خیلی زود و ناتوانی در بازگشت به خواب
تجربه خستگی یا خوابآلودگی در طول روز
اختلالات خلقی، مانند تحریکپذیری یا اضطراب
مشکلات در توجه، تمرکز یا حافظه
افزایش خطر خطاها یا حوادث
نگرانی مداوم درباره خود خواب
اگر بیخوابی بر فعالیتهای روزانه شما تأثیر میگذارد، مشاوره با یک متخصص بهداشت توصیه میشود تا علتهای احتمالی را شناسایی کند و در مورد استراتژیهای مدیریت مناسب صحبت کند.
علل رایج بیخوابی
استرس و اضطراب
وقتی استرس یا نگرانی دارید، بدن شما میتواند به حالت هشدار بالا برود. این یک واکنش طبیعی است، اما باعث میشود که آرامش پیدا کنید و بخوابید. به مهلتهای کاری، مسائل رابطهای، یا حتی فقط نگرانیهای روزمره فکر کنید – اینها همه میتوانند ذهن شما را شبها مشغول نگه دارند. گاهی اوقات، رویدادهای مهم زندگی مانند از دست دادن یک عزیز یا شغل میتوانند یک واکنش استرسی شدیدتر را تحریک کنند که خواب را به طور قابل توجهی مختل میکند.
برای برخی افراد، این استرس میتواند به یک چرخه تبدیل شود که ناتوانی در خواب به واقع باعث افزایش استرس میشود و مشکل را بدتر میکند. این یک مشکل رایج است که میتواند هر کسی را تحت تأثیر قرار دهد و یک عامل مهم در اختلالات خواب است.
عوامل سبک زندگی
آنچه شما در طول روز و شب انجام میدهید میتواند تأثیر زیادی بر خواب شما داشته باشد. چیزهایی مانند مصرف بیش از حد کافئین در اواخر روز، خوردن وعدههای غذایی سنگین نزدیکی زمان خواب، یا عدم دریافت فعالیت بدنی کافی همه میتوانند توانایی شما را برای استراحت مختل کنند.
سفرهایی که از خاستگاههای زمانی عبور میکنند، یا کار در شیفتهایی که به طور منظم تغییر میکنند، همچنین میتوانند ساعت داخلی بدن شما را که به عنوان ریتمهای شبانه روزی شناخته میشود، مختل کنند. حتی عادات ساده، مانند رفتن به رختخواب و بیدار شدن در زمانهای متفاوت در هر روز، میتوانند برای بدن شما سختتر کند که یک الگوی خواب منظم ایجاد کند.
شرایط پزشکی
مسائل بهداشتی مختلف میتوانند به بیخوابی کمک کنند. درد مزمن ناشی از شرایطی مانند آرتریت، به عنوان مثال، میتواند پیدا کردن یک موقعیت راحت و ادامه خواب را دشوار کند. مشکلات پزشکی دیگر، مانند بیماری قلبی، مشکلات تنفسی مانند آسم، یا شرایط عصبی نیز میتوانند خواب را مختل کنند.
علاوه بر این، تغییرات هورمونی، به ویژه در زنان در دوران یائسگی، نیز میتوانند نقش ایفا کنند. مهم است که توجه داشته باشید که بیخوابی معمولاً در کنار سایر مشکلات بهداشتی رخ میدهد و رسیدگی به علت اصلی معمولاً بخشی از مدیریت مشکلات خواب است.
داروها
انواع مختلفی از داروها، هم داروهای تجویزی و هم داروهای بدون نسخه، میتوانند به بیخوابی به عنوان یک اثر جانبی منجر شوند. برخی از ضدافسردگیها، داروهای فشار خون بالا یا آسم، و حتی برخی از مسکنها یا داروهای سرماخوردگی میتوانند خواب را مختل کنند. این داروها ممکن است حاوی محرکها باشند یا بر مواد شیمیایی مغزی که خواب را تنظیم میکنند تأثیر بگذارند.
اگر مشکوک هستید که یک دارو بر خواب شما تأثیر میگذارد، مهم است که این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید. آنها میتوانند داروهای فعلی شما را مرور کرده و گزینهها یا تنظیمات بالقوه را بررسی کنند.
عوامل محیطی
محل خواب شما مهم است. یک اتاق خواب که خیلی پر صدا، خیلی روشن، یا در دمای نامناسب باشد میتواند خواب رفتن و ادامه خواب را دشوار کند. حتی راحتی تشک و بالش شما نیز میتواند نقش داشته باشد.
اگر اتاق خواب شما با فعالیتهای غیر از خواب، مانند کار کردن یا تماشا کردن تلویزیون، مرتبط باشد، مغز شما ممکن است شروع به ارتباط احساسی با این اتاق با بیداری به جای استراحت کند. ایجاد یک محیط خواب مناسب یک روش ساده و مؤثر برای حمایت از بهداشت خواب بهتر است.
نقش عادات خواب (بهداشت خواب)
بهداشت خواب به روشها و عادات اشاره دارد که خواب مداوم و با کیفیت را ترویج میکنند. این رفتارها میتوانند بر توانایی فرد در خواب رفتن و ادامه خواب تأثیر قابل توجهی بگذارند. هنگامی که این عادات مختل میشوند، میتواند به بیخوابی کمک کند یا آن را بدتر کند.
برنامههای خواب نامنظم
حفظ یک چرخه خواب و بیداری منظم برای تنظیم ساعت داخلی بدن مهم است که به عنوان ریتم شبانه روزی نیز شناخته میشود. زمانی که برنامههای خواب نامنظم باشد، این ریتم میتواند مختل شود. این اختلال میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد، از جمله:
کار شیفتی یا مسافرت مکرر از طریق مناطق زمانی (خستگی ناشی از سفر).
رفتن به رختخواب و بیدار شدن در زمانهای بسیار متفاوت در روزهای هفته در مقایسه با آخر هفتهها.
خوابیدن برای مدت زمان طولانی، به ویژه در اواخر روز.
این ناهماهنگیها میتوانند برای بدن در پیشبینی خواب دشوار باشند و منجر به چالشهایی در خواب رفتن در زمان مورد نظر و احتمالاً ایجاد خستگی در طول روز شود. تحقیقات در مورد عوامل ژنتیکی تأثیرگذار بر الگوهای خواب، تعامل پیچیده بین زیستشناسی و رفتار را برجسته میکند.
زمان استفاده از صفحه نمایش قبل از خواب
استفاده از دستگاههای الکترونیکی، مانند تلفنهای هوشمند، تبلتها، کامپیوترها و تلویزیونها، نزدیک به زمان خواب میتواند خواب را مختل کند. این دستگاهها نور آبی را ساطع میکنند که میتواند تولید ملاتونین، هورمونی که به بدن علامت میدهد که زمان خواب است، را سرکوب کند.
علاوه بر این، محتوای جذاب بر روی این دستگاهها میتواند به ذهن تحریکپذیری منجر شود که آرام شدن را دشوارتر میکند. این میتواند به چرخهای منجر شود که در آن افراد زمان بیشتری را در تخت بیدار میگذرانند و ارتباط اتاق خواب را با بیداری به جای خواب میدانند.
چگونه درباره بیخوابی ناشی از مشکلات پزشکی با پزشک خود صحبت کنیم
هنگام صحبت کردن درباره بیخوابی با پزشک خود، مفید است که آماده باشید. به زمانی که مشکلات خواب شما شروع شده، چند بار اتفاق میافتند و چه چیزی باعث بهتر یا بدتر شدن آنها میشود فکر کنید.
ذکر هرگونه علائم روزانه، مانند خستگی یا مشکل در تمرکز، نیز مهم است. پزشک شما احتمالاً درباره تاریخ پزشکی، داروهای فعلی و هرگونه تغییر یا فشار زندگی اخیر سؤال خواهد کرد. آنها ممکن است همچنین درباره روال روزانه معمولی و عادات خواب شما سوال کنند. ارائه یک تصویر واضح به آنها کمک میکند تا علل بالقوه را شناسایی کنند.
پزشکان راههای مختلفی برای شناسایی آنچه در حال رخ دادن است دارند. آنها ممکن است معاینه فیزیکی انجام دهند و تاریخچه سلامت شما را مرور کنند. گاهی اوقات، آنها از تستهای خون برای بررسی شرایطی مانند مشکلات تیروئید یا کمبود مواد مغذی که میتوانند خواب را تحت تأثیر قرار دهند، پیشنهاد میدهند. اگر اختلال خواب مشکوک باشد، ممکن است شما را به یک متخصص خواب برای ارزیابی بیشتر، که ممکن است شامل یک مطالعه خواب باشد، ارجاع دهند.
روشهای درمان بسته به علت متفاوت است. برای بیخوابی مرتبط با شرایط پزشکی، مدیریت آن شرایط معمولاً اولین قدم است. اگر داروها در ایجاد بیخوابی نقش داشته باشند، پزشک شما ممکن است دوزها را تنظیم کند یا گزینههای دیگر را پیشنهاد دهد.
برای خود بیخوابی، یک درمان رایج خط اول درمان، درمان رفتاری شناختی برای بیخوابی (CBT-I) است. این درمان به بررسی افکار و رفتارهایی که خواب را مختل میکنند میپردازد. این معمولاً شامل استراتژیهایی مانند:
درمان محدودیت خواب: تنظیم زمانهای صرف شده در رختخواب به طوری که با زمان واقعی خواب بهتر مطابقت داشته باشد.
درمان کنترل محرک: ارتباط رختخواب با خواب را با تقویت روالها دوباره تنظیم کند.
درمان شناختی: به چالش کشیدن و تغییر افکار منفی درباره خواب.
داروها نیز گزینهای هستند و پزشک شما میتواند انواع مختلف موجود، مانند بنزودیزپینها، داروهای Z، یا آنتاگونیستهای گیرنده دوگانه اکسین را توضیح دهد. آنها همچنین میتوانند عوارض جانبی و تداخلات بالقوه با دیگر داروهایی که ممکن است مصرف کنید را بحث کنند.
مهم است که به یاد داشته باشید که مکملها و درمانهای گیاهی نیز قبل از استفاده باید با پزشک شما در میان گذاشته شوند، زیرا میتوانند عوارض جانبی داشته باشند یا با سایر درمانها تداخل کنند. ارتباط باز با ارائهدهنده خدمات بهداشتی شما کلید یافتن موثرترین مسیر پیشرو برای بهتر خواب است.
تلههای رفتاری که بیخوابی را افزایش میدهند
گاهی اوقات، حتی زمانی که عوامل خارجی مانند استرس یا شرایط پزشکی کنترل میشوند، عادات خاص میتوانند چرخه بیخوابی را ادامه دهند. اینها معمولاً رفتارهایی هستند که در عین حال به نظر بیضرر خواهند بود، اما میتوانند مغز را آموزش دهند که اتاق خواب را با بیداری به جای استراحت مرتبط کند.
صرف زمان بیش از حد در تخت
یک تله رایج این است که مقدار زیادی زمان در تخت سپری کنید، به خصوص زمانی که خواب نیستید. اگر شخصی ساعتهای زیادی را به طور بیدار دراز بکشد، تخت میتواند شروع به ایجاد ارتباطی با ناامیدی و بیداری کند، به جای خواب.
این میتواند منجر به بیداری شرطی شود که خواب رفتن را حتی دشوارتر میکند. هدف تقویت ارتباط بین تخت و خواب است، که معمولاً شامل محدود کردن زمان سپری شده در تخت به دورههای واقعی خواب است.
مشکل با خواب نیمروزی و نگاه کردن به ساعت
خواب نیمروزی، به ویژه در بعدازظهر یا برای مدت طولانی، میتواند نیاز بدن را برای خواب در شب کاهش دهد. در حالی که خوابهای کوتاه ممکن است برای برخی سودمند باشند، خوابهای طولانی یا دیرهنگام میتوانند چرخه طبیعی خواب و بیداری را مختل کنند.
یک تله رفتاری مهم دیگر، بررسی مکرر ساعت است. این عمل معمولاً اضطراب را درباره عدم خواب افزایش میدهد و پیشگوی خوداجرا میشود. آگاهی از گذر زمان و فشار خوابیدن میتواند تحریک فیزیولوژیکی را افزایش دهد و خواب را فراری کند. به همین دلیل بسیاری از متخصصان خواب پیشنهاد میکنند ساعتها از دید خارج باشند.
ایجاد ارتباط اتاق خواب با ناامیدی
وقتی که بیخوابی ادامه مییابد، اتاق خواب میتواند از یک پناهگاه استراحت به یک منبع اضطراب تبدیل شود. انجام فعالیتهایی مانند کار کردن، خوردن یا تماشای تلویزیون در تخت میتواند مرزهای زمان خواب و بیداری را محو کند.
علاوه بر این، دراز کشیدن به مدت طولانی، نگرانی درباره خواب، میتواند ارتباط منفی قوی با محیط خواب ایجاد کند. این ارتباط ذهنی بین اتاق خواب و بیداری یا ناامیدی یک مانع قدرتمند برای دستیابی به خواب آرام است.
چگونه چرخه را بشکنیم و مغز خود را برای خواب دوباره آموزش دهیم
شکستن چرخه بیخوابی معمولاً شامل دوباره آموزش ارتباطات مغز با خواب و اتاق خواب است. این فرایند در درک چگونگی تأثیر رفتارها و افکار بر استمرار بیخوابی و تأثیر بر سلامت مغز به کار میرود. تکنیکها بر تغییر این الگوها برای ترویج خواب منظمتر و ترمیمیتر تمرکز میکنند.
یک روش اصلی شامل درمان رفتاری شناختی برای بیخوابی (CBT-I) است. این درمان به شناسایی و تغییر افکار و اقدامات میپردازد که خواب را مختل میکنند. معمولاً شامل چندین استراتژی است که در یک سری جلسات ارائه میشوند:
درمان کنترل محرک: این شامل تقویت ارتباط بین اتاق خواب و خواب است. این نیاز به رفتن به رختخواب تنها زمانی که خوابآلود هستید و بیرون رفتن از رختخواب در صورت بیدار بودن به مدت حدود 20 دقیقه دارد.
درمان محدودیت خواب: این روش در ابتدا زمان سپری شده در رختخواب را به حداقل میرساند تا با مقدار واقعی خواب کسب شده مطابقت داشته باشد. با بهبود کارآمدی خواب، زمان در تخت به تدریج افزایش مییابد. این به همگن کردن خواب کمک میکند و زمان سپری شده بیدار در تخت را کاهش میدهد.
درمان شناختی: این بخش به افکار و نگرانیهای منفی درباره خواب میپردازد. این به افراد کمک میکند تا دیدگاههای واقعیتر و سازشپذیرتری برای اضطرابهای مربوط به خواب توسعه دهند.
به جز درمانهای رسمی، عادات خواب مداوم نیز بسیار مهم است. حفظ یک برنامه خواب و بیداری منظم، حتی در آخر هفتهها، به تنظیم ساعت داخلی بدن کمک میکند. ایجاد یک روال آرامشبخش قبل از خواب و بهینهسازی محیط خواب – تاریک، ساکت و خنک ساختن – نیز میتواند به مغز علامت دهد که وقت استراحت است.
برای افرادی که بیخوابی مرتبط با اختلالات مغزی یا سایر مسائل پزشکی را تجربه میکنند، رسیدگی به این شرایط اولیه یک مرحله ضروری است. زمینه عصبیشناسی همچنان به بررسی مکانیزمهای پیچیده خواب و بیداری پرداخته و این استراتژیهای درمانی را شکل میدهد.
خلاصه: درک ریشههای بیخوابی
بنابراین ما به چندین عامل که میتواند خواب شما را مختل کند پرداختهایم. این فقط یک چیز ساده نیست، درست است؟
استرس قطعاً یک عامل بزرگ است، اما همچنین عادات ما در اطراف خواب، مانند زمان رفتن به رختخواب یا آنچه قبل از خواب انجام میدهیم، نیز تأثیرگذار هستند. حتی چیزهایی مانند آنچه شبها میخوریم یا مینوشیم میتواند نقش داشته باشد. علاوه بر این، تغییرات زندگی، برنامههای کاری و حتی مسائلی که در ذهن ما است، مانند نگرانیها یا احساس افت، میتوانند همه به بیخوابی کمک کنند.
گاهی اوقات، این یک ترکیب از این عوامل است و برای برخی افراد، مشکلات بهداشتی یا داروهای زمینه میتوانند مقصر باشند. این واقعاً نشان میدهد که چگونه خواب میتواند بسیار پیچیده باشد و چرا شناسایی آنچه شما را بیدار نگه میدارد، اولین قدم برای به دست آوردن استراحت بهتر است.
منابع
Dressle, R. J., & Riemann, D. (2023). هیپرآروال در اختلال بیخوابی: شواهد و مکانیزمهای بالقوه فعلی. Journal of sleep research, 32(6), e13928. https://doi.org/10.1111/jsr.13928
Zhang, B., Xu, F., Liu, M., Li, R., & Zhao, K. (2025). ارزیابی و بهینهسازی کمی محیط نوری در محلهای کاری مناسب خواب. Buildings, 15(23), 4373\. https://doi.org/10.3390/buildings15234373
Lane, J. M., Qian, J., Mignot, E., Redline, S., Scheer, F. A., & Saxena, R. (2023). ژنتیک ریتمهای شبانه روزی و خواب در سلامت و بیماری انسانی. Nature Reviews Genetics, 24(1), 4-20. https://doi.org/10.1038/s41576-022-00519-z
سؤالات متداول
بیخوابی دقیقاً چیست؟
بیخوابی یک مشکل خواب شایع است که در آن افراد در خواب رفتن، ادامه خواب، یا بیدار شدن خیلی زود مشکل دارند. این میتواند موجب سختی در احساس استراحت در طول روز شود.
آیا استرس واقعاً میتواند منجر به بیخوابی شود؟
بله، استرس یک دلیل اصلی است که افراد نمیتوانند بخوابند. وقتی نگران چیزهایی مانند مدرسه، کار یا مسائل شخصی هستید، ذهن شما میتواند در حال دویدن باشد و خوابیدن را بسیار دشوار کند.
عادات روزانه من چگونه بر خواب من تأثیر میگذارد؟
چیزهایی مانند مصرف بیش از حد کافئین در اواخر روز، نداشتن یک برنامه خواب منظم، یا استفاده از صفحهنمایشهایی مانند تلفنها و کامپیوترها درست قبل از خواب میتواند واقعاً با سیگنالهای طبیعی خواب بدن شما اختلال ایجاد کند.
آیا مشکلات پزشکی وجود دارند که میتوانند منجر به بیخوابی شوند؟
البته. مشکلات بهداشتی مختلف، مانند درد پایدار، مشکلات تنفسی مانند آپنه خواب، یا شرایطی مانند اضطراب و افسردگی، میتوانند به طور قابل توجهی الگوهای خواب را مختل کنند.
آیا داروهایی که مصرف میکنم میتوانند منجر به مشکلات خواب شوند؟
بله، برخی داروها، هم داروهای تجویزی و هم داروهای بدون نسخه، میتوانند عوارض جانبی داشته باشند که با خواب تداخل میکنند. همیشه ایده خوبی است که در مورد این موضوع با پزشک خود مشورت کنید.
آیا محیط اتاق خواب من برای خواب مهم است؟
قطعاً. یک اتاق که خیلی پر سر و صدا، خیلی روشن، یا در دمای نامناسب باشد میتواند خواب رفتن یا ادامه خواب را دشوار کند. اتاق خواب شما باید یک فضای آرام و راحت باشد.
بهداشت خواب چیست و چرا مهم است؟
بهداشت خواب به عادات خوب اشاره دارد که به شما کمک میکنند خوب بخوابید. این شامل داشتن یک برنامه خواب منظم، ایجاد یک روال آرامشبخش قبل از خواب و اطمینان از اینکه اتاق خواب شما برای خواب تنظیم شده است، میشود.
چرا داشتن یک برنامه خواب منظم اینقدر مهم است؟
بدن شما یک ساعت داخلی دارد، که به عنوان ریتمهای شبانه روزی شناخته میشود، که به روال علاقه دارد. رفتن به رختخواب و بیدار شدن در زمانهای متفاوت در هر روز این ساعت را گیج میکند و باعث میشود برای بدن شما سخت باشد که بداند چه زمانی بخوابد.
چگونه میتواند استفاده از دستگاههای الکترونیکی قبل از خواب بر خواب من تأثیر بگذارد؟
نور آبی ساطع شده از صفحهها در تلفنها، تبلتها و کامپیوترها میتواند مغز شما را فریب دهد که فکر کند هنوز روز است و این میتواند خواب آور بودن را سخت کند. بهترین کار این است که حداقل یک ساعت قبل از خواب از آنها پرهیز کنید.
چه اتفاقی میافتد اگر زمان زیادی را صرف تلاش برای خوابیدن در تخت کنم؟
اگر برای مدت طولانی در تخت بیدار بمانید، مغز شما ممکن است شروع به ارتباط دادن تخت با ناامیدی و بیداری به جای خواب کند. این میتواند خوابیدن را زمانی که میخواهید حتی دشوارتر کند.
آیا باید اگر فکر میکنم بیخوابی من به یک مشکل بهداشتی مرتبط است با پزشک خود صحبت کنم؟
بله، اگر مشکوک هستید که یک وضعیت پزشکی یا دارو باعث بیخوابی شما میشود، بسیار مهم است که این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید. آنها میتوانند به شناسایی علت و پیشنهاد بهترین درمان کمک کنند.
آیا خواب نیمروزی در طول روز میتواند بیخوابی من را بدتر کند؟
معمولاً بله. در حالی که خوابهای کوتاه ممکن است برای برخی مفید باشند، خوابهای طولانی یا خوابهای دیرهنگام میتوانند نیاز شما به خواب را در شب کاهش دهند و باعث دشواری در خوابیدن هنگام فرا رسیدن زمان خواب شوند.
اموتیو پیشرو در فناوری عصبی است که به پیشرفت تحقیقات علوم اعصاب از طریق ابزارهای قابل دسترس EEG و داده های مغزی کمک می کند.
کریستین بورگوس





