اختلال نقص توجه و بیش فعالی

ADHD چیست؟

اختلال نقص توجه/بیش فعالی (ADHD) یک وضعیت عصبی-تکاملی است که بر نحوه عملکرد مغز تأثیر می‌گذارد، به‌ویژه در زمینه‌های مرتبط با عملکرد اجرایی. این عملکردها شامل برنامه‌ریزی، سازماندهی و اتمام وظایف می‌شود. از ویژگی‌های آن الگوی پایدار بی‌توجهی و/یا بیش فعالی-Impulsivity است که با عملکرد یا توسعه در تضاد است. 

گرچه معمولاً در دوران کودکی تشخیص داده می‌شود، ADHD می‌تواند به بزرگسالی ادامه یابد، و برخی افراد ممکن است تا بعدها در زندگی تشخیص نگیرند. درک این نکته مهم است که ADHD یک وضعیت پزشکی است، نه نتیجه تنبلی یا عدم انضباط. افراد مبتلا به ADHD می‌توانند زندگی‌های رضایت‌بخشی داشته باشند، اما ممکن است نیاز به حمایت برای مدیریت علائم خود داشته باشند.

نشانه‌ها و علائم ADHD در بزرگسالان

بزرگسالان مبتلا به ADHD ممکن است با طیف وسیعی از علائم مواجه شوند که می‌تواند بر کار، روابط و روال‌های روزمره آنها تأثیر بگذارد. این ممکن است شامل مشکلاتی با:

• بی‌توجهی: مشکل در تمرکز بر روی وظایف، به راحتی حواس‌پرت شدن، فراموشی در فعالیت‌های روزمره و چالش‌های مربوط به سازماندهی و مدیریت زمان. این وضعیت گاهی به صورت آنچه برخی به عنوان 'فلج ADHD' توصیف می‌کنند، جلوه‌گر می‌شود که حجم زیاد وظایف یا دشواری در شروع آنها منجر به احساسی از قفل شدن می‌شود.

• بیش فعالی: در حالی که در بزرگسالان کمتر به‌طور خارجی قابل مشاهده است، بیش فعالی می‌تواند به‌صورت بی‌قراری، دست‌کاری، احساس نگرانی درونی یا صحبت کردن بیش از حد خود را نشان دهد.

• Impulsivity: عمل کردن بدون فکر کردن، قطع کردن صحبت دیگران، اتخاذ تصمیمات شتابزده و مشکل در صبر.

شایان ذکر است که ADHD می‌تواند در زنان به‌طور متفاوتی بروز کند و گاهی به دلیل انتظارات جامعه یا تمایل به بروز علائم بیشتر به‌صورت داخلی نادیده گرفته شود، مانند بی‌توجهی یا عدم تنظیم هیجانی.

نشانه‌ها و علائم ADHD در کودکان

در کودکان، علائم ADHD معمولاً مشهودتر است و معمولاً در دو دسته اصلی قرار می‌گیرد:

• بی‌توجهی: این ممکن است به صورت مشکل در توجه به جزئیات، مرتکب شدن اشتباهات بی‌ملاحظه در تکالیف مدرسه، مشکل در پیروی از دستورالعمل‌ها، گم کردن چیزهایی که برای وظایف لازم است (مانند وسایل مدرسه)، به راحتی حواس‌پرت شدن و ظاهراً فراموش‌کار یا نامنظم به نظر رسیدن به چشم بیاید.

• بیش فعالی-Impulsivity: این ممکن است شامل دست‌کاری یا لولیدن، ترک صندلی در زمانی که انتظار می‌رود سر جای خود بنشیند، دویدن یا بالا رفتن نامناسب، مشکل در بازی کردن به‌طور آرام، دائماً در حال "حرکت" بودن، صحبت کردن بیش از حد، پرسش و پاسخ ناگهانی و مشکل در انتظار نوبت خود باشد.

این علائم می‌توانند بر عملکرد کودک در مدرسه، تعاملات اجتماعی و رفتار کلی او تأثیر بگذارد. بروز ADHD می‌تواند به طور چشمگیری از یک کودک به کودک دیگر متفاوت باشد.

انواع ADHD

متخصصان ADHD را به سه ارائه اصلی دسته‌بندی می‌کنند که بر اساس علائم اصلی که فرد تجربه می‌کند، انجام می‌شود. مهم است که توجه داشته باشیم که ارائه یک فرد می‌تواند با گذشت زمان تغییر کند و گاهی اوقات علائم نیز می‌توانند جابجا شوند. 

تمایز بین ADD و ADHD نیز تکامل یافته است؛ به‌طور تاریخی، ADD برای ارائه‌ای که عمدتاً شامل بی‌توجهی بود، استفاده می‌شد، اما استانداردهای تشخیصی کنونی اکنون همه ارائه‌ها را تحت ADHD گروه‌بندی می‌کنند.

ارائه عمدتاً بی‌توجه

افراد با این ارائه عمدتاً با علائم مربوط به توجه مشکل دارند. آنها ممکن است در تمرکز بر روی وظایف، پیروی از دستورالعمل‌ها یا سازماندهی کارها و فعالیت‌های خود مشکل داشته باشند. 

پیگیری وسایل یا قرارها نیز می‌تواند چالش‌برانگیز باشد و ممکن است به راحتی تحت تأثیر محرک‌های خارجی یا افکار خودشان حواس‌پرت شوند. این گاهی ممکن است به عنوان خیال‌پردازی یا عدم انگیزه اشتباه گرفته شود، اما از دشواری‌های حفظ توجه ناشی می‌شود.

ارائه عمدتاً بیش فعال-Impulsive

این نوع با بیش فعالی و Impulsiveness قابل مشاهده مشخص می‌شود. افراد ممکن است رفتارهای بیش از حد دست‌کاری، بی‌قراری یا ناتوانی در نشستن به‌طور ساکن را نشان دهند. آنها ممکن است بیش از حد صحبت کنند یا بدون فکر به عواقب عمل کنند. 

رفتارهای ناگهانی ممکن است شامل قطع کردن صحبت دیگران، مشکل در انتظار نوبت خود یا مشارکت در فعالیت‌های پرخطر باشد. این ارائه به‌طور غالب به‌مراتب خارج از نوع بی‌توجه قابل مشاهده است.

ارائه ترکیبی

همانطور که از نامش پیداست، این ارائه شامل ترکیب معناداری از هر دو علائم بی‌توجهی و بیش فعالی-Impulsivity است. افراد با این نوع مشکلاتی در تمرکز و سازماندهی، همراه با بی‌قراری و Impulsivity تجربه خواهند کرد. توازن این علائم می‌تواند متفاوت باشد و معمول است که یک مجموعه از علائم در زمان‌های مختلف بیشتر نمایان باشد. 

شایان ذکر است که ADHD ممکن است با شرایط دیگری مانند اوتیسم و ADHD هم‌زمان وجود داشته باشد، جایی که افراد ممکن است با مجموعه پیچیده‌ای از چالش‌ها مواجه شوند که نیاز به حمایت‌های خاص دارند.

ADHD چه چیزی را باعث می‌شود

علت دقیق ADHD به‌طور کامل درک نشده است، اما تحقیقات به ترکیبی از عوامل اشاره دارد. این ناشی از یک مشکل واحد نیست و بسیاری از تصورات غلط رایج درباره ریشه‌های آن رد شده است.

ژنتیک به‌طور قابل توجهی نقش دارد. ADHD تمایل دارد در خانواده‌ها وجود داشته باشد و این نشان‌دهنده یک مؤلفه ارثی است. مطالعات ژن‌های خاصی را شناسایی کرده‌اند که بر شیمی و عملکرد مغز تأثیر می‌گذارند و ممکن است به توسعه ADHD کمک کند. 

برای مثال، کودکانی که یک خواهر یا برادر تشخیص داده‌شده با ADHD دارند، به طور قابل توجهی بیشتر احتمال دارد که خود نیز این شرایط را داشته باشند، و درصد قابل توجهی از والدین دارای ADHD نیز دارای کودکان مبتلا به این اختلال هستند.

علاوه بر ژنتیک، عوامل دیگری نیز وجود دارند که ممکن است خطر را افزایش دهند:

• ساختار و عملکرد مغز: برخی تحقیقات نشان می‌دهند که تفاوت‌هایی در ساختار مغز و نحوه عملکرد آن در افراد مبتلا به ADHD در مقایسه با افرادی که مبتلا به آن نیستند، وجود دارد. این تفاوت‌ها می‌توانند بر نواحی مسئول توجه، کنترل Impulsivity و خودتنظیمی تأثیر بگذارند.

• نفوذهای محیطی: قرار گرفتن در معرض برخی مواد یا شرایط در طول رشد قبل از زایمان یا اوایل کودکی به‌عنوان مرتبط با بروز بالاتر ADHD شناخته شده است. این می‌تواند شامل عواملی مانند قرار گرفتن در معرض سرب یا آلودگی هوا باشد.

• عوامل توسعه‌ای: زایمان زودرس و وزن کم هنگام تولد نیز با خطر بالا مرتبط است.

مهم است که بدانیم چه چیزی سبب‌ساز ADHD نیست. شواهد علمی از ایده‌ای که مصرف بیش از حد قند، تماشای تلویزیون بیش از حد یا بازی ویدئویی، یا سبک‌های فرزندپروری به‌طور مستقیم باعث این اختلال می‌شوند، حمایت نمی‌کند. در حالی که این عوامل ممکن است بر رفتار تأثیر بگذارند یا علائم را تشدید کنند، آنها ریشه مشکل نیستند. 

به‌طور مشابه، استرس باعث ADHD نمی‌شود، اگرچه می‌تواند بروز آن را بدتر کند. فقر می‌تواند موانعی برای تشخیص و درمان ایجاد کند اما خود باعث این اختلال نمی‌شود.

آزمون‌های رایج ADHD

تشخیص ADHD به سادگی یک آزمایش نیست. در عوض، یک ارزیابی کامل لازم است تا فهمید آیا کسی مبتلا به ADHD است.

این فرآیند به تاریخچه فرد، رفتارهای کنونی و نحوه تأثیر آنها بر زندگی روزمره نگاه می‌کند. تأمین‌کنندگان بهداشت، مانند پزشکان، روانشناسان یا روانپزشکان، این ارزیابی‌ها را انجام می‌دهند. آنها اطلاعاتی از منابع مختلف جمع‌آوری می‌کنند تا تصویر کاملی به دست آورند.

چندین مرحله معمولاً در یک ارزیابی ADHD شامل می‌شود:

• جمع‌آوری تاریخچه پزشکی و سلامت روان: تأمین‌کننده سلامت، وضعیت‌های بهداشتی گذشته و حال فرد را مرور می‌کند، از جمله هرگونه نگرانی درباره سلامت روان. این به حذف سایر مسائل که ممکن است علائم مشابهی ایجاد کند، کمک می‌کند.

• ارزیابی رفتار و علائم: اطلاعاتی درباره رفتارها و علائمی که فرد تجربه کرده، جمع‌آوری می‌شود. این معمولاً شامل استفاده از مقیاس‌های ارزیابی استاندارد شده یا چک‌لیست‌هایی است که برای شناسایی نشانه‌های ADHD طراحی شده‌اند. این ابزارها کمک می‌کنند تا مشخص شود آیا علائم با معیارهای تشخیصی تطابق دارد.

• جمع‌آوری اطلاعات از دیگران: برای کودکان، اغلب از والدین و معلمان خواسته می‌شود که نظرات خود را درباره رفتار در محیط‌های مختلف ارائه دهند. برای بزرگسالان، ممکن است از شرکای زندگی، اعضای خانواده یا دوستان نزدیک درخواست شود تا بفهمند علائم در محیط‌های مختلف چگونه بروز می‌کند.

• حذف سایر شرایط: مهم است که سایر شرایطی را که می‌توانند شبیه ADHD دیده شوند در نظر بگیریم، مانند ناتوانی‌های یادگیری، اضطراب، افسردگی یا مشکلات شنوایی. هدف ارزیابی تمایز ADHD از این سایر احتمالات است.

معیارهای تشخیصی برای ADHD نیاز دارد که علائم در چندین محیط حضور داشته باشند و به‌طور قابل توجهی بر عملکرد تأثیر بگذارند. علائم همچنین باید از دوران کودکی وجود داشته باشد، معمولاً قبل از سن 12 سالگی، حتی اگر تشخیص در سنین بالاتر داده شود. این رویکرد جامع اطمینان از تشخیص صحیح و کمک به برنامه‌ریزی استراتژی‌های مدیریتی مناسب‌تر را فراهم می‌کند.

گزینه‌های درمانی ADHD

اگرچه درمانی برای ADHD وجود ندارد، اما تعدادی از استراتژی‌های مدیریتی مؤثر وجود دارند که به افراد کمک می‌کنند تا با چالش‌های آن کنار بیایند. رویکردهای اصلی به مدیریت ADHD شامل ترکیبی از دارو و اشکال مختلف درمان و مداخلات رفتاری است. این درمان‌ها هدفشان کاهش علائم و بهبود عملکرد کلی در زندگی روزمره است.

داروهای ADHD

دارو یکی از ارکان درمان ADHD برای بسیاری از افراد است. رایج‌ترین داروهای تجویزی، محرک‌ها هستند که با افزایش سطح برخی از نوروترنسمیترها مانند دوپامین و نوراپی‌نفرین در مغز عمل می‌کنند. این نوروترنسمیترها در توجه، تمرکز و کنترل Impulsivity نقش دارند. در حالی که ممکن است به نظر برسد که این موارد به صورت ضدintuitive است، محرک‌ها می‌توانند به بهبود تمرکز و کاهش Impulsivity در افراد مبتلا به ADHD کمک کنند. 

داروهای غیرمحرک نیز در دسترس هستند و می‌توانند گزینه‌های مؤثری برای افرادی باشند که به محرک‌ها پاسخ نمی‌دهند یا عوارض جانبی غیرقابل تحملی را تجربه می‌کنند. گاهی اوقات، تأمین‌کننده بهداشت ممکن است داروهای دیگری را نیز پیشنهاد کند، مانند برخی از ضدافسردگی‌ها، برای کمک به مدیریت علائم خاص یا شرایط هم‌زمان، گرچه اینها معمولاً درمان‌های خط اول برای خود ADHD نیستند. 

یافتن داروی مناسب و دوز غالباً شامل یک فرآیند آزمایش و خطاست که نیازمند همکاری نزدیک با یک متخصص بهداشت است.

درمان ADHD

روان‌درمانی و مداخلات رفتاری حمایت‌های باارزشی برای افراد مبتلا به ADHD ارائه می‌دهند. این رویکردها می‌توانند به افراد کمک کنند تا مکانیسم‌ها و استراتژی‌هایی برای مدیریت چالش‌های روزمره توسعه دهند.

درمان می‌تواند در بهبود مهارت‌های سازمان‌دهی، مدیریت زمان و توانایی‌های حل مسئله کمک کند. این همچنین می‌تواند به افراد کمک کند تا محرک‌های رفتاری را درک کنند و واکنش‌های سازگارانه بیشتری یاد بگیرند که می‌تواند برای مدیریت واکنش‌های هیجانی و رفتارهای Impulsive به‌ویژه مفید باشد. 

برای کودکان، مداخلات خاص مانند آموزش والدین می‌تواند والدین را با ابزارهایی برای حمایت از توسعه و رفتار کودکان خود مجهز کند. درمان خانوادگی نیز می‌تواند در رسیدگی به دینامیک‌های خانوادگی و کاهش استرس کمک کننده باشد.

در محیط‌های آموزشی، الحاقات از طریق طرح‌هایی مانند IEPs یا برنامه‌های 504 می‌توانند حمایت‌های خاصی برای دانش‌آموزان فراهم کنند. علاوه بر این، تکنیک‌های مدیریت استرس و گروه‌های حمایتی می‌توانند کمک‌های بیشتری را در کنار آمدن با پیچیدگی‌های ADHD ارائه دهند.

آینده‌نگری با ADHD

زندگی با ADHD چالش‌های خاصی را ارائه می‌دهد، اما مهم است که به یاد داشته باشید که این یک وضعیت قابل مدیریت است. درک علائم، شناخت اینکه این یک اختلال عصبی-تکاملی است و جستجوی حمایت‌های مناسب گام‌های کلیدی هستند. درمان‌هایی مانند دارو و روان‌درمانی، همراه با استراتژی‌های عملی برای سازماندهی و روال‌های روزمره، می‌توانند تفاوت قابل توجهی ایجاد کنند. 

بسیاری از افراد مبتلا به ADHD زندگی‌های شاداب و موفقی دارند از طریق یادگیری مدیریت مؤثر علائم خود.

منابع

1. Oroian, B. A., Nechita, P., & Szalontay, A. (2025). ADHD و فلج تصمیم‌گیری: کاهش در جهانی از انتخاب‌ها. روانپزشکی اروپایی، 68(S1)، S161. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2025.406

2. Núñez-Jaramillo, L., Herrera-Solís, A., & Herrera-Morales, W. V. (2021). ADHD: مرور علل و ارزیابی راه‌حل‌ها. مجله پزشکی شخصی‌سازی‌شده, 11(3), مقاله 166. https://doi.org/10.3390/jpm11030166

3. Faraone, S. V., & Bellgrove, M. A. (2023). اختلال نقص توجه/بیش فعالی. داروهای CNS, 37(5), 415–424. https://doi.org/10.1007/s40263-023-01005-8

سؤالات متداول

ADHD دقیقاً چیست؟

ADHD، یا اختلال نقص توجه/بیش فعالی، وضعیتی است که بر نحوه کارکرد مغز یک فرد تأثیر می‌گذارد. این می‌تواند باعث سختی در توجه، کنترل اقدامات Impulsive و مدیریت سطح انرژی شود. این به معنای تنبلی یا ناکافی تلاش کردن نیست؛ این یک وضعیت پزشکی است که بر نحوه تمرکز، سازماندهی وظایف و مدیریت رفتار تأثیرگذار است.

علائم اصلی ADHD چیست؟

علائم اصلی ADHD به سه گروه تقسیم می‌شوند: بی‌توجهی، بیش فعالی و Impulsivity. بی‌توجهی می‌تواند به معنای داشتن مشکل در تمرکز، مرتکب شدن اشتباهات بی‌ملاحظه، یا اغلب گم کردن چیزها باشد. بیش فعالی ممکن است به صورت دست‌کاری، ناتوانی در نشستن، یا زیاد صحبت کردن به نظر برسد. Impulsivity می‌تواند شامل عمل کردن بدون فکر، قطع کردن دیگران، یا مشکل در انتظار نوبت خود باشد.

آیا ADHD می‌تواند بزرگسالان را تحت تأثیر قرار دهد، یا فقط یک وضعیت دوران کودکی است؟

در حالی که معمولاً ADHD در دوران کودکی تشخیص داده می‌شود، تأثیر آن می‌تواند برای بسیاری از افراد به بزرگسالی ادامه یابد. برخی افراد ممکن است حتی متوجه نشوند که آنها مبتلا به ADHD هستند تا زمانی که بزرگتر شوند. علائم می‌توانند با گذشت زمان تغییر کنند و بزرگسالان ممکن است مشکلات بیشتری در سازماندهی، تمرکز و بی‌قراری نسبت به بیش فعالی را تجربه کنند.

علت ADHD چیست؟

علت دقیق ADHD به‌طور کامل درک نشده است، اما کارشناسان باور دارند که این یک ترکیب از عوامل است. این عوامل می‌تواند شامل ژنتیک (که معمولاً در خانواده‌ها است)، تفاوت‌های ساختاری و عملکرد مغز و برخی مواد شیمیایی مغزی باشد. اهمیت دارد که بدانید ADHD ناشی از تربیت نااصل، قند بیش از حد، یا تماشای تلویزیون بیش از حد نیست.

چگونه ADHD تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص ADHD معمولاً شامل گفتگوی یک متخصص بهداشت با فرد و خانواده‌اش درباره رفتار و تاریخ زندگی آنها است. آنها به دنبال الگوهای علائمی هستند که مدتی وجود داشته و بر زندگی روزمره تأثیر بگذارد، مانند مدرسه، کار یا روابط. گاهی اوقات، بررسی سایر شرایط پزشکی یا روانی به‌منظور اطمینان از ایجاد علائم مشابه نیز انجام می‌شود.

آیا انواع مختلفی از ADHD وجود دارد؟

بله، ADHD غالباً به سه نوع اصلی بر اساس علائم بارز توصیف می‌شود. این‌ها عبارتند از: ارائه عمدتاً بی‌توجه، که در آن تمرکز بزرگترین چالش است؛ ارائه عمدتاً بیش فعال-Impulsive، که در آن فعالیت بیش از حد و عمل کردن بدون فکر کلیدی است؛ و ارائه ترکیبی، که در آن فرد علائم قابل توجهی از هر دو بی‌توجهی و بیش فعالی-Impulsivity را تجربه می‌کند.

درمان‌های رایج ADHD چیست؟

درمان برای ADHD معمولاً شامل ترکیبی از رویکردها است. داروها، مانند محرک‌ها و غیرمحرک‌ها می‌توانند به مدیریت علائم کمک کنند با تأثیر بر مواد شیمیایی مغز. درمان، مانند درمان رفتاری یا مشاوره، نیز بسیار مهم است. این به افراد کمک می‌کند تا راهکارهای مقابله‌ای یاد بگیرند، سازماندهی را بهبود ببخشند و احساسات را مدیریت کنند. تغییرات سبک زندگی و آموزش مهارت‌ها نیز معمولاً بخشی از برنامه هستند.

آیا افراد مبتلا به ADHD می‌توانند زندگی موفقی داشته باشند؟

کاملاً. بسیاری از افراد مبتلا به ADHD زندگی کامل و موفقی دارند. در حالی که ADHD چالش‌هایی را به همراه دارد، با داشتن حمایت مناسب، درک و استراتژی‌های درمانی، افراد می‌توانند علائم خود را به‌طور مؤثری مدیریت کنند. این امر به آنها اجازه می‌دهد تا در مدرسه، کار، روابط و سرگرمی‌های شخصی خود پیشرفت کنند.