ADD ve ADHD: Bugün Aralarındaki Fark Nedir

“Ekle”nin Günlük Dilde Hâlâ Yayılmasının Nedeni

Tıbbi uzmanlar DEHB terimini kullansa da birçok insan alışkanlık ve aşinalıktan dolayı hala ADD kullanıyor. Yıllarca, ADD okul belgelerinde, eski kitaplarda ve dikkat zorluklarının ilk açıklamalarında görülen etiket oldu. Bazı yetişkinler ayrıca bu terimi kullanmaya devam ediyor çünkü bu, özellikle DEHB ile ilişkili olan dışa dönük, yüksek enerjili resimle bağdaşmadıklarında, kendi yaşadıkları deneyimi daha iyi anlatıyor gibi hissediyor.

Terimin devam etmesinin bir başka nedeni de dikkatsiz olan belirtilerin başkaları için daha az görülebilir olmasıdır. Birisi dağınıklık, unutkanlık, zaman yönetimi ve zihinsel yorgunlukla mücadele ettiğinde, dışarıdan “hiperaktif” görünmeyebilir. Bu, klinik dil değişse bile, ADD’yi kısayol olarak kullanmaya yol açabilir.

Terminolojinin nasıl evrildiğine bir bakış:

• 1980: Dikkat Eksikliği Bozukluğu (ADD) terimi DSM III’te hiperaktiviteli ve hiperaktivitesiz ADD alt türleri ile tanıtıldı.

• 1987: DSM III R’de isim Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olarak değiştirildi ve semptom listeleri birleştirildi.

• 1994: DSM IV DEHB’nin üç farklı sunumunu tanıttı: dikkat eksikliği, hiperaktif dürtüsel ve kombine.

• Günümüzde: Üç sunum hala tanınırken, ADD terimi klinik ortamlarda modası geçmiş sayılır, günlük dilde hâlâ yaygın olsa bile.

Bu değişikliklere rağmen, eski terim hala ortaya çıkıyor çünkü dil yapışkan. İnsanlar genellikle ilk öğrendikleri kelimeleri kullanmaya devam eder, özellikle bu kelimeler sosyal olarak anlaşılır hissettiriyorsa. Ana nokta, günlük dil ve klinik dilin her zaman aynı olmadığı, bir kişinin eski bir etiketi kullanıyor olsa bile gerçek zorlukları tarif edebileceğidir.

Bugün Kliniklerin Kullandığı Terimler ve “ADD”yi Güncel Terimlere Çevirme Yolları

Kliniklerde DEHB teşhisi konur, ADD değil. Pratikte bu, sağlık uzmanının bir kişinin DEHB kriterlerine uyup uymadığını değerlendirdiği ve ardından mevcut semptom deseni ve işlevsel etki ile en iyi şekilde eşleşen sunumu tanımladığı anlamına gelir.

Birisi “ADD’im var” dediğinde, pratik bir çeviri genellikle şöyledir: “Daha çok dikkat eksikliği gibi görünen dikkat ve yürütücü işlev zorlukları yaşıyorum.” Klinikler desene uyuyorsa bunu dikkat eksikliği sunumu olarak belgeleyebilir. 

Bu çevirinin önemi, insanlara konuşmada düzeltme yapmakla ilgili değildir. Doğru, güncel terminoloji daha net değerlendirme, belgeleme ve tedavi planlamasını desteklediği için önemlidir.

“ADD Belirtileri” Dendiğinde İnsanlar Ne Demek İstiyor?

İnsanlar “ADD belirtileri” dediğinde genellikle okulda, işte, ilişkilerde ve günlük işlevselliği bozan ancak çok fazla dış dikkat çekmeyen dikkat eksikliği özelliklerinden bahsediyorlar. Bunlar genellikle tembellik, dikkatsizlik, çaba eksikliği veya ilgisizlik olarak yanlış anlaşılan semptomlardır, oysa ki kişi aslında uzun süreli dikkat ve öz yönetimle mücadele ediyordur.

İnsanların atıfta bulunduğu yaygın temalar şunları içerir:

• Dikkat Eksikliği: Özellikle uzun görevler, konuşmalar veya okumalar sırasında odaklanmada zorluk.

• Dağınıklık: Planlama, önceliklendirme, adımları sıralama veya malzemeleri takip etmede zorluk.

• Unutkanlık: Eşyaları kaybetme, randevuları kaçırma, talimatları unutma veya görevleri yarıda bırakma.

• Çalışma Belleği Yükü: Özellikle kesintiye uğrandığında veya zaman baskısı altında çoklu adımları akılda tutmakta zorluk.

Birçok insan için en sinir bozucu kısım, bu sorunların tutarsız olabilmesidir. Bir kişi, ilgisini çeken bir konuda derinlemesine odaklanabilir, ancak sıradan bir şeyi başlatamıyor veya bitiremiyor olabilir. Bu uyumsuzluk, özellikle “zeki ama çabalamıyor” denildiyse, utanç ve kafa karışıklığı yaratabilir.

Dikkat Eksikliği DEHB Nasıl Hiperaktif DEHB’den Farklı Görünebilir

DEHB sıklıkla bir tane belirgin görünümü varmış gibi tartışılır, ancak temel model bundan daha geniştir. Sunumlar, semptomların en belirgin olanını yansıtır, durumun “gerçek” veya “şiddetli” olup olmadığını göstermez. İki kişi, çok farklı dışa vurum davranışları olmasına rağmen DEHB için uygun ölçütleri karşılayabilir.

Dikkat eksikliği sunumunda, zorluklar genellikle belirgin huzursuzluk yerine içsel sürtüşme olarak ortaya çıkar. Bir kişi şunları deneyimleyebilir:

Üzerinde önem verdiği bir görev sırasında bile odak kaybı yaşama.

• Dikkatin kayması veya düşmesi nedeniyle ayrıntıları kaçırma veya önlenebilir hatalar yapma.

• Organizasyon ve zaman yönetimiyle mücadele etme, iyi niyet ve planlama yapmalarına rağmen.

• Dikkat kaydığında “dinlemiyor” gibi görünme, katılmak istemesine rağmen.

• Odak ve yapı korumaya çalışmaktan zihinsel olarak yorgun hissetme.

Hiperaktif dürtüsel sunumda, semptomlar daha dışa dönük görülür. Bir kişi şunları yapabilir:

• Kıpırdanma, sürekli hareket etme veya uzun süre oturamama.

• Aşırı konuşma veya kesilme, düşünceler hızlı ve acil hissedildiği için.

• Düşünmeden hareket etme, ani kararlar alma veya sırasını beklemekte zorluk çekme.

• Sadece düşüncelerinde değil, davranışlarında da fark edilen huzursuzluk hissetme.

Birçok insan, her iki kümeyi de önemli kılan kombine bir sunum yaşar. Semptomların zamanla görünüm değiştirmesi de yaygındır. Örneğin, bir yetişkin daha az belirgin hiperaktivite bildirebilir ancak yine de içsel huzursuzluk, sabırsızlık ve ani karar verme gibi deneyimler yaşar.

DEHB Değerlendirmesi Uygulamada Nasıl Çalışır?

DEHB değerlendirmesinin amacı, semptomların kalıcı, engelleyici ve başka bir durum veya yaşam koşulundan daha iyi DEHB ile açıklanıp açıklanmadığını anlamaktır.

Tipik bir değerlendirme genellikle şunları içerir:

• Klinik röportaj: Bir klinisyen mevcut semptomlar, gelişimsel geçmiş, okul ve iş işlevselliği, ilişkiler, uyku ve stres hakkında sorular sorar.

• Semptom ölçümleri: Dikkat eksikliği ve hiperaktif dürtüsel semptomların sıklığını ve etkisini yakalamak için anketler veya değerlendirme ölçekleri kullanılabilir.

• Çoklu ortam kanıtı: Klinikler, semptomların farklı bağlamlarda, örneğin ev ve okul veya ev ve iş gibi durumlarda ortaya çıkmasını inceler.

• Diferansiyel değerlendirmeler: Klinisyen, uyku sorunları, kaygı, depresyon, tiroid sorunları, madde kullanımı, travma veya büyük yaşam değişiklikleri gibi benzer semptomlara neden olabilecek diğer faktörleri değerlendirir.

Amaç, dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevselliğin günlük yaşamda nasıl ortaya çıktığı hakkında tutarlı bir tablo oluşturmaktır. Bir değerlendirme genellikle yalnızca eksiklikler değil, aynı zamanda güçlü yanlar ve başa çıkma stratejileri hakkında da bir tartışmayı içerir, çünkü pek çok kişi teşhis almadan çok önce karmaşık yollar geliştirmiş olabilir.

Yetişkinlerde ADD ve DEHB

Yetişkinler “ADD”i tanımladıklarında, genellikle yaşam talepleri arttıkça daha belirgin hale gelen uzun süreli dikkat eksikliği özelliklerinden bahsederler. Okul yapısı bazen zorlukları maskeleyebilir, özellikle de zeka, adrenalin veya son dakika baskısına güvendiği sürece. Daha sonra, sorumluluklar genişlediğinde, aynı kişi planlama, takip ve tutarlılıkla daha fazla mücadele edebilir, çünkü yine de kısa sürede başarılı olabilirken bu durum kafa karıştırıcı gelebilir.

Yetişkin yaşamında dikkat eksikliği sorunları genellikle motivasyonla pek alakalı olmayan, daha çok görev başlatma ve önceliklendirmeyle ilgili ertelemeler olarak ortaya çıkabilir, çoklu sorumluluklar aynı anda biriktiğinde kronik aşırı yüklülükle birlikte. 

Birçok yetişkin “zaman körlüğü”nü tarif eder, görevlerin ne kadar süreceğini küçümseyebilir veya zamanı tamamen kaybedebilir, bu da koşturma, kaçırılan son tarihler ve tamamlanmamış projeler döngüsü yaratabilir. Zihin, toplantılar, evrak işleri veya idari işler sırasında keskin bir şekilde düşebilir ve ilişkilerde sürtüşme, unutkanlık ve düzensizlik yanlış anlaşılırsa ve kişi gerçekten çabalıyorsa, bundan kaynaklanabilir.

Değerlendirme isteyen yetişkinler için klinisyenler genellikle hem çocukluk desenlerini hem de mevcut işlevselliği araştırır. Netliğin pratik faydası, kişinin destekleri gerçek sorunla eşleştirmesine yardımcı olmasıdır. Bir kişinin daha fazla irade gücüne ihtiyacı olmayabilir. Duruma göre farklı sistemler, düzenlemeler, terapi, koçluk veya tıbbi desteklere ihtiyacı olabilir.

Kadınlarda ADD ve DEHB

Kadınlarda DEHB genellikle kaçırılan veya gecikmiş tanınma bağlamında tartışılır. Bir nedeni, dikkatsizlik desenlerinin daha sessiz ve diğerleri için gözden kaçması daha kolay olabilmesidir. Diğer bir nedeni ise kızların ve kadınların, stres yönetilemez hale geldiğinde ve başa çıkma stratejileri çökmeye başladığında semptomları çaba, mükemmeliyetçilik veya insanları memnun etme yoluyla maskelemeyi öğrenebilmeleridir.

Kadınlarda deneyim, kaygı, aşırı düşünme veya sürekli zihinsel gürültü gibi görünen içsel huzursuzluk içerebilir, yüksek çaba gerektiren başa çıkma stratejileri ise aşırı hazırlık, katı rutinler veya akranlarından daha uzun çalışma şeklinde olabilir. Dağınıklık, dışarıdan “iyi” görünse bile özel olarak yaşanabilir ve sürekli yük öz düzenleme, görev yönetimi ve kompozisyonu sağlama beklentilerinden zamanla duygusal yorgunluğa neden olabilir. 

Bu desenler yanlış etiketlemeye yol açabilir, özellikle de klinisyenler veya öğretmenler DEHB’yi yıkıcı davranış olarak beklediğinde. Dikkatli bir değerlendirme, bağlamlara göre fonksiyon ve yetmezliğe bakar, stereotiplere değil.

ADD/DEHB Tedavisi

Tedavi genellikle kişinin semptomlarına, yaşına, sağlık profiline ve günlük taleplerine uygun olarak yapılır. Birçok kişi tedaviden en iyi şekilde tek bir çözüme güvenmek yerine çok yönlü bir yaklaşım olduğunda fayda sağlar.

Yaygın tedavi bileşenleri şunları içerir:

• İlaç seçenekleri: Hem uyarıcı hem de uyarıcı olmayan ilaçlar DEHB bakımında kullanılır ve seçim belirtilere, yan etkilere ve tıbbi değerlendirmelere göre bir klinisyen tarafından yönlendirilir.

• Becerilere dayalı destek: Organizasyon, zaman yönetimi, görev başlatma ve planlamayı hedefleyen stratejiler günlük işlevselliği azaltabilir.

• Terapi: Bilişsel Davranışçı Terapi gibi yaklaşımlar genellikle başa çıkmayı desteklemek, duygusal düzenleme ve uzun süreli mücadeleden kaynaklanan zararlı inançlarla çalışmak için kullanılır.

• Çevresel değişiklikler: Okul veya işyerinde kaydırma, görev yeniden tasarımı, yardımcı araçlar ve rutin ayarlamaları semptomları yönetilebilir kılabilir.

ADD/DEHB İçin Kullanılan İlaçlar

İlaç, DEHB tedavisinin yaygın bir bileşenidir. Kullanılan iki ana ilaç kategorisi uyarıcılar ve uyarıcı olmayanlardır.

Uyarıcı ilaçlar sıkça reçete edilir. Bu ilaçlar, beynin belirli nörotransmitterlerini etkileyerek odaklanmayı artırmaya ve dürtüsel veya hiperaktif davranışları azaltmaya yardımcı olabilir. Metilfenidat veya amfetamin içeren ilaçlar örnek olarak verilebilir.

Uyarıcı olmayan ilaçlar bir alternatif seçenektir. Uyarıcı ilaçlar etkili olmadığında, ciddi yan etkiler oluşturduğunda veya diğer tıbbi nedenlerden dolayı kullanılmaları kaçınılması gerektiğinde düşünülürler. Bu ilaçlar, uyarıcılardan farklı çalışır ve etkilerini göstermek için daha uzun süre alabilirler.

İlacın çoğu zaman en etkili olduğu durum, diğer destek biçimleriyle birlikte kullanıldığı zamandır. Belirli ilaç ve dozaj, bir bireyin semptomları ve genel sağlık durumuna göre sağlık uzmanı tarafından belirlenir.

ADD ve DEHB Hakkında Yaygın Mitler

• Mit: ADD ve DEHB iki ayrı durumdur.
  Gerçeklik: ADD daha eski bir terimdir. Kliniklerde DEHB teşhis edilir ve sunum tanımlanır.

• Mit: DEHB her zaman hiperaktivite demektir.
  Gerçeklik: Bazı insanlar daha çok dikkat eksikliği semptomları yaşar ve hiperaktivite ince veya içsel olabilir, dışa dönük olmayabilir.

• Mit: DEHB yalnızca çocuklukta görülen bir sorundur.
  Gerçeklik: Birçok insanın semptomları yetişkinliğe kadar devam eder, yaş ve bağlam değişedikçe ifade değişse bile.

• Mit: DEHB olan kişiler sadece daha fazla çaba göstermelidir.
  Gerçeklik: DEHB dikkat ve öz düzenlemeyi etkileyen bir nörogelişimsel durum olarak tanımlanır. Çaba yardımcı olur, ancak bu durumun işleyişine uyumlu desteklerin yerini almaz.

Bu mitler önemlidir çünkü kimlerin ciddiye alınacağına şekil verirler. Ayrıca insanların yardım aramasını ve zorluklarla alakalı mantıklı bir açıklamanın suçunu kendi üzerlerine almalarını da etkilerler.

ADD'den DEHB'ye Geçişi Anlamak

Sonuç olarak, hatırlanması gereken ana şey, eskiden ADD olarak adlandırılan şeyin şimdi resmi olarak DEHB olarak bilindiğidir. Doktorlar 1980'lerin sonlarında ADD terimini kullanmayı bıraktı. Bugün, bir teşhis DEHB'nin üç sunumundan birine düşecektir: dikkat eksikliği, hiperaktif- dürtüsel veya birleşik. 

Birisi hiperaktif davranışlar göstermese bile, önemli dikkat sorunları yaşadığında DEHB ile teşhis konabilir. Bu, dikkat ve dürtü kontrol farklarının her kişi için nasıl ortaya çıktığını anlamakla ilgilidir; çocukken mi teşhis kondu ya da yetişkin olarak mı cevaplar arıyor olun. 

Önemli olan, DEHB'nin mevcut anlayışına ilişkin doğru desteği almaktır.

Kaynaklar

1. Madde Bağımlılığı ve Psikiyatrik Sağlık Hizmetleri İdaresi. (2016). Tablo 7, DSM-IV'ten DSM-5'e Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu karşılaştırması. DSM-5 değişiklikleri: Çocuk ciddi duygusal rahatsızlık için olasılıklar. Ulusal Biyoteknoloji Bilgi Merkezi. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519712/table/ch3.t3/

2. Wu, Z. M., Wang, P., Cao, Q. J., Liu, L., Sun, L., & Wang, Y. F. (2023). DEHB sınırlayıcı dikkatsiz sunumunun klinik, nöropsikolojik ve beyin işlevsel özellikleri. Frontiers in Psychiatry, 14, Makale 1099882. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1099882

3. Stanton, K., Forbes, M. K., & Zimmerman, M. (2018). Yetişkin DEHB Öz Rapor Ölçeğini tanımlayan farklı boyutlar: Dikkat eksikliği ve hiperaktif/dürtüsel semptomları değerlendirmek için çıkarımlar. Psychological Assessment, 30(12), 1549. https://doi.org/10.1037/pas0000604

4. Slobodin, O., Har Sinay, M., & Zohar, A. H. (2025). Yetişkin kadınlarda DEHB'de duygusal işlevselliğin kontrol edilen çalışması. PloS one, 20(12), e0337454. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0337454

5. Rajeh, A., Amanullah, S., Shivakumar, K., & Cole, J. (2017). DEHB'de müdahaleler: Uyarıcı ilaçlar ve bireysel davranış terapisinin karşılaştırmalı bir incelemesi. Asian journal of psychiatry, 25, 131-135. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2016.09.005

Sıkça Sorulan Sorular

ADD ve DEHB Arasında Bir Fark Var mı?

ADD birçok insanın hâlâ konuşmalarda kullandığı daha eski bir terimdir. Klinik ortamlarda, DEHB mevcut tanıdır ve klinisyenler ADD'yi ayrı bir kategori olarak kullanmak yerine sunumu tanımlar.

ADD'den DEHB'ye İsim Değişikliği Neden Oldu?

Terminoloji, dikkat zorluklarını hiperaktivite ve dürtüsellik ile birlikte bir tasvir altında yakalamak için evrildi ve farklı tanınmış sunumlar içeren bir kapsamda gelişti.

Bugün Birisi “ADD Belirtileri”nden Bahsettiğinde Ne Demek İstiyor?

Genellikle dikkat eksikliği sunumuna denk gelen odaklanma güçlüğü, unutkanlık, organize olamama ve görevi takip edememe gibi dikkatsizlik özelliklerini tanımlıyorlar.

Dikkat Eksikliği DEHB Hiperaktif DEHB'den Nasıl Farklıdır?

Dikkat eksikliği sunumu, odaklanma, organizasyon ve sürdürülen dikkat zorlukları üzerinde odaklanır. Hiperaktif dürtüsel sunum ise huzursuzluk, dürtüsel davranış ve inhibisyon zorluğu üzerinde yoğunlaşır. Bazı kişiler her iki durumu da yaşar.

Bir Yetişkin Çocukken Teşhis Edilmemiş Olsa Bile DEHB Olabilir mi?

Evet. Birçok yetişkin, genellikle yaşam talepleri arttığında veya uzun süredir varolan desenleri fark ettiklerinde değerlendirme arayışına girer.

DEHB Kızlarda ve Kadınlarda Farklı Görünebilir mi?

Evet. Dikkat eksikliği desenleri, maskeleme davranışları ve içselleştirilmiş semptomlar tanınma eksikliklerine katkıda bulunabilir, bu yüzden dikkatli bir değerlendirme stereotiplerin ötesine bakar.

DEHB'nin Başlıca Belirtileri Nelerdir?

Semptomlar genellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite dürtüselliği olarak gruplanır. Sunum hangi kümenin en belirgin olduğuna ve günlük işlevselliği ne kadar etkilediğine bağlıdır.

DEHB Ömür Boyu Bir Durum mudur?

Birçok kişi için DEHB ile ilgili zorluklar zamanla sürebilir, ancak semptomlar ve başa çıkma stratejileri yaş, ortam ve destekle değişebilir.