ADD ve DEHB

“DEB” Terimi Günlük Dilde Neden Hâlâ Karşımıza Çıkıyor?

Tıp uzmanları DEHB terimini kullansa da, birçok insan alışkanlık ve aşinalık nedeniyle hâlâ DEB (Dikkat Eksikliği Bozukluğu) terimini kullanmaktadır. Yıllarca DEB, insanların okul belgelerinde, eski kitaplarda ve dikkat güçlüklerine dair ilk açıklamalarda gördükleri etiket oldu. Bazı yetişkinler de bu terimi kullanmaya devam ediyor çünkü özellikle birçok insanın DEHB ile ilişkilendirdiği dışa dönük, yüksek enerjili tabloyla kendilerini bağdaştıramadıklarında, bu terim kendi yaşadıkları deneyimi daha iyi tanımlıyor gibi hissettiriyor.

Bu terimin kalıcı olmasının bir başka nedeni de dikkat dağınıklığı semptomlarının başkaları tarafından daha az fark edilebilir olmasıdır. Bir kişi dikkat dağınıklığı, unutkanlık, zaman yönetimi ve zihinsel yorgunluk ile mücadele ederken dışarıdan "hiperaktif" görünmeyebilir. Bu durum, klinik dil değişmiş olsa da insanların kısa yol olarak DEB terimine yönelmesine yol açabilir.

İşte terminolojinin nasıl geliştiğine dair bir bakış:

• 1980: Dikkat Eksikliği Bozukluğu (DEB) terimi, hiperaktiviteli ve hiperaktivitesiz DEB alt tipleriyle DSM III'te tanımlandı.

• 1987: DSM III R'de semptom listeleri birleştirilerek isim Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olarak değiştirildi.

• 1994: DSM IV, DEHB'nin üç farklı görünümünü tanımladı: dikkat eksikliğinin önde geldiği tip, hiperaktif-dürtüsel tip ve birleşik tip.

• Günümüz: Bu üç görünüm hâlâ kabul görse de, DEB terimi klinik ortamlarda güncelliğini yitirmiş olarak kabul edilir, ancak günlük dilde yaygınlığını korumaktadır.

Bu değişikliklere rağmen, dil kalıcı olduğu için eski terim hâlâ karşımıza çıkmaktadır. İnsanlar, özellikle bu kelimelerin sosyal olarak anlaşıldığını hissettiklerinde, genellikle ilk öğrendikleri kelimeleri kullanmaya devam ederler. Buradaki temel nokta, günlük dil ile klinik dilin her zaman aynı olmamasıdır ve bir kişi güncelliğini yitirmiş bir etiket kullansa bile gerçek zorlukları tarif ediyor olabilir.

Klinisyenler Bugün Ne Kullanıyor ve “DEB” Güncel Terimlere Nasıl Çevrilir?

Klinisyenler DEB değil, DEHB teşhisi koyarlar. Pratikte bu durum, bir sağlık uzmanının kişinin DEHB kriterlerini karşılayıp karşılamadığını değerlendirmesi ve ardından mevcut semptom paternine ve işlevsel etkiye en uygun görünümü tanımlaması anlamına gelir.

Birisi “Bende DEB var” dediğinde, bunun pratik karşılığı genellikle şudur: “Hiperaktif olmaktan ziyade dikkat eksikliği şeklinde görünen dikkat ve yürütücü işlev zorlukları yaşıyorum.” Klinisyenler, eğer bu örüntü uyuyorsa, bunu dikkat eksikliğinin önde geldiği görünüm olarak belgeleyebilirler. 

Bu çevirinin önemli olmasının nedeni, konuşma sırasında insanları düzeltmek değildir. Doğru ve güncel terminolojinin daha net bir değerlendirme, belgelendirme ve tedavi planlamasını desteklemesi açısından önem taşımaktadır.

İnsanlar “DEB Belirtileri” Derken Ne Demek İstiyorlar?

İnsanlar “DEB belirtileri” dediklerinde, genellikle dışarıdan çok fazla dikkat çekmeden okul, iş, ilişkiler ve günlük işleyişi kesintiye uğratan dikkat eksikliği özelliklerine işaret ederler. Bunlar, kişi aslında sürdürülebilir dikkat ve öz yönetim konusunda zorlanırken, sıklıkla tembellik, dikkatsizlik, çaba eksikliği veya ilgisizlik olarak yanlış yorumlanan belirtilerdir.

İnsanların değindiği yaygın temalar şunlardır:

• Dikkat eksikliği: özellikle uzun süren görevlerde, konuşmalarda veya okuma yaparken odaklanmakta zorlanmak.

• Düzensizlik: planlama yapmakta, önceliklendirmede, adımları sıralamakta veya malzemeleri takip etmekte zorlanmak.

• Unutkanlık: eşyaları kaybetmek, randevuları kaçırmak, talimatları unutmak veya görevleri yarıda bırakmak.

• Çalışma belleği yükü: özellikle bölünmeler olduğunda veya zaman baskısı altındayken birden fazla adımı akılda tutmakta zorlanmak.

Birçok insan için en sinir bozucu kısım, bu sorunların tutarsız olabilmesidir. Bir kişi ilginç bir şeye derinlemesine odaklanabilir ve ardından rutin bir şeye başlamakta veya bitirmekte aciz hissedebilir. Bu uyuşmazlık, özellikle kişiye "zeki ama çabalamıyor" denildiyse, utanç ve kafa karışıklığı yaratabilir.

Dikkat Eksikliğinin Önde Geldiği DEHB, Hiperaktif DEHB'den Nasıl Farklı Görünebilir?

DEHB genellikle tek bir belirgin görünümü varmış gibi tartışılır, ancak temel örüntü bundan daha geniştir. Görünümler, durumun "gerçek" veya "şiddetli" olup olmadığını değil, hangi semptomların daha belirgin olduğunu yansıtır. İki kişi de çok farklı dışsal davranışlara sahipken DEHB kriterlerini karşılayabilir.

Dikkat eksikliğinin önde geldiği görünümde, zorluklar genellikle gözle görülür bir huzursuzluktan ziyade içsel bir sürtünme olarak ortaya çıkar. Bir kişi şunları yaşayabilir:

Sonucu önemseseler bile, sürekli zihinsel çaba gerektiren görevler sırasında odaklanmayı kaybetmek.

• Görev sırasında dikkatin dağılması veya kayması nedeniyle ayrıntıları kaçırmak veya önlenebilir hatalar yapmak.

• Güçlü niyetlere ve planlamaya rağmen organizasyon ve zaman yönetimi konusunda zorlanmak.

• Dikkat dağıldığında, sürece dahil olmak isteseler bile "dinlemiyormuş" gibi görünmek.

• Odağı ve düzeni korumaya çalışmaktan zihinsel olarak tükenmiş hissetmek.

Hiperaktif-dürtüsel görünümde ise belirtiler dışarıdan daha görünür olma eğilimindedir. Bir kişi şunları yapabilir:

• Kıpırdanmak, sürekli hareket etmek veya uzun süre hareketsiz oturamayacak gibi hissetmek.

• Düşünceler hızlı geldiği ve aciliyet hissettirdiği için aşırı konuşmak veya başkalarının sözünü kesmek.

• Dürtüsel davranmak, ani kararlar almak veya sırasını beklemekte zorlanmak.

• Sadece düşüncelerde değil, davranışlarda da fark edilebilecek şekilde huzursuz hissetmek.

Birçok insan, her iki kümenin de belirgin olduğu birleşik bir görünüm deneyimler. Semptomların görünümünün zamanla değişmesi de yaygındır. Örneğin, bir yetişkin daha az belirgin hiperaktivite bildirebilir ancak yine de içsel huzursuzluk, sabırsızlık ve dürtüsel karar verme süreçleri yaşayabilir.

Pratikte DEHB Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

DEHB değerlendirmesinin amacı, semptom örüntüsünün kalıcı, engelleyici olup olmadığını ve başka bir durum veya yaşam koşulundan ziyade DEHB ile daha iyi açıklanıp açıklanamayacağını anlamaktır.

Tipik bir değerlendirme genellikle şunları içerir:

• Klinik görüşme: bir klinisyen mevcut semptomlar, gelişimsel geçmiş, okul ve iş işlevselliği, ilişkiler, uyku ve stres hakkında sorular sorar.

• Semptom ölçümleri: dikkat eksikliği ve hiperaktif-dürtüsel semptomların sıklığını ve etkisini belirlemek için anketler veya derecelendirme ölçekleri kullanılabilir.

• Çoklu ortam kanıtları: klinisyenler genellikle ev ve okul veya ev ve iş gibi farklı ortamlarda ortaya çıkan semptomları inceler.

• Ayırıcı hususlar: klinisyen, uyku problemleri, anksiyete, depresyon, tiroid sorunları, madde kullanımı, travma veya önemli yaşam değişiklikleri gibi diğer faktörlerin benzer semptomlara yol açıp açmadığını değerlendirir.

Amaç, dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerin günlük yaşamda nasıl kendini gösterdiğine dair tutarlı bir tablo oluşturmaktır. Bir değerlendirme genellikle sadece eksiklikleri değil, güçlü yönleri ve baş etme stratejilerini de içerir; çünkü birçok insan teşhis almadan çok önce bunları telafi etmek için gelişmiş yollar geliştirir.

Yetişkinlerde DEB ve DEHB Karşılaştırması

Yetişkinler “DEB”i tanımladıklarında, genellikle yaşamın talepleri arttıkça daha belirgin hale gelen uzun süreli dikkat eksikliği özelliklerini tarif ederler. Okul yapısı, özellikle ayak uydurmak için zekaya, adrenaline veya son dakika baskısına güvenen kişilerde zorlukları bazen maskeleyebilir. Daha sonra, sorumluluklar arttığında, aynı kişi planlama, takip etme ve tutarlılık konularında daha fazla zorlanabilir; bu durum kafa karıştırıcı hissettirebilir çünkü kısa sürelerde hâlâ iyi performans gösterebilirler.

Yetişkinlik yaşamında dikkat eksikliği zorlukları genellikle motivasyonla değil, göreve başlama ve önceliklendirme ile ilgili olan erteleme davranışı şeklinde ve birden fazla sorumluluk üst üste bindiğinde kronik bir bunalma hissiyle ortaya çıkar. 

Pek çok yetişkin, görevlerin ne kadar süreceğini küçümsedikleri veya zamanı tamamen unuttukları "zaman körlüğü" durumunu tarif eder; bu durum acele etme, kaçırılan teslim tarihleri ve bitmemiş projelerden oluşan bir döngü yaratabilir. Toplantılar, evrak işleri veya idari işler sırasında da dikkat hızla dağılabilir ve unutkanlık ile düzensizlik, kişi çok çabalasa bile umursamıyormuş gibi yanlış yorumlandığında ilişkilerde gerginlik birikebilir.

Değerlendirme talep eden yetişkinler için klinisyenler genellikle çocukluk dönemi örüntülerini ve mevcut işlevselliği araştırırlar. Durumun netleşmesinin pratik faydası, kişinin destekleri asıl soruna göre ayarlamasına yardımcı olmasıdır. Bir kişinin daha fazla irade gücüne ihtiyacı olmayabilir. Duruma göre farklı sistemlere, düzenlemelere, terapiye, koçluğa veya tıbbi desteğe ihtiyaç duyabilirler.

Kadınlarda DEB ve DEHB Karşılaştırması

Kadınlarda DEHB genellikle gözden kaçırılması veya geç fark edilmesi bağlamında tartışılır. Bunun bir nedeni, dikkat eksikliği örüntülerinin daha sessiz olması ve başkaları tarafından göz ardı edilmesinin daha kolay olmasıdır. Bir diğeri ise kız çocuklarının ve kadınların semptomları çaba, mükemmeliyetçilik veya insanları memnun etme çabasıyla maskelemeyi öğrenmeleridir; bu da stres yönetilemez hale gelene ve baş etme stratejileri çökmeye başlayana kadar zorlukları gizleyebilir.

Kadınlarda bu deneyim, anksiyete, aşırı düşünme veya sürekli zihinsel gürültü gibi görünen içselleştirilmiş bir huzursuzluğun yanı sıra aşırı hazırlık yapma, katı rutinler veya akranlarına yetişmek için çok daha uzun süre çalışma gibi yüksek çaba gerektiren baş etme yöntemlerini içerebilir. Dışarıdan performans "iyi" görünse bile düzensizlik özel olarak yaşanabilir ve sürekli kendi kendini düzenleme, görev yönetimi ve sakin görünme beklentilerinin getirdiği yük nedeniyle zamanla duygusal bir bunalma birikebilir. 

Bu örüntüler, özellikle klinisyenler veya öğretmenler DEHB'nin yıkıcı davranışlar gibi görünmesini beklediklerinde, yanlış etiketlemeye yol açabilir. Dikkatli bir değerlendirme, klişelere değil, farklı durumlardaki işlevselliğe ve zorluklara bakar.

DEB ve DEHB Konusunda Kafa Karışıklığı Yaratan Yaygın Efsaneler

• Efsane: DEB ve DEHB iki ayrı durumdur.
  Gerçek: DEB daha eski bir terimdir. Klinisyenler DEHB teşhisi koyar ve bunun görünümünü tanımlar.

• Efsane: DEHB her zaman hiperaktivite anlamına gelir.
  Gerçek: Bazı insanlar öncelikle dikkat eksikliği semptomları yaşarlar ve hiperaktivite dışarıdan belirgin olmaktan ziyade hafif veya içsel olabilir.

• Efsane: DEHB sadece bir çocukluk sorunudur.
  Gerçek: Birçok insan yaş ve çevreye bağlı olarak semptomların ifadesi değişse de yetişkinlikte de semptomlar yaşamaya devam eder.

• Efsane: DEHB'si olan kişilerin sadece daha fazla çabalaması gerekir.
  Gerçek: DEHB, dikkat ve öz düzenlemeyi etkileyen nörogelişimsel bir durum olarak tanımlanır. Çaba yardımcı olur, ancak beynin işleyişine uygun desteklerin yerini tutmaz.

Bu efsaneler önemlidir çünkü kimlerin ciddiye alınacağını belirler. Ayrıca insanların yardım arayıp aramayacağını ve mantıklı bir açıklaması olan zorluklar için kendilerini suçlayıp suçlamayacaklarını da etkiler.

DEB'den DEHB'ye Geçişi Anlamak

Özetlemek gerekirse, unutulmaması gereken en önemli şey, eskiden DEB olarak adlandırılan durumun artık resmi olarak DEHB olarak bilindiğidir. Doktorlar DEB terimini kullanmayı 1980'lerin sonlarında bıraktılar. Bugün konulacak bir teşhis, DEHB'nin üç görünümünden birinin kapsamına girer: dikkat eksikliğinin önde geldiği tip, hiperaktif-dürtüsel tip veya birleşik tip. 

Bir kişi hiperaktif davranışlar göstermese bile, önemli ölçüde dikkat sorunları varsa yine de DEHB teşhisi alabilir. Önemli olan, ister çocukken teşhis konmuş olsun ister yetişkin olarak yanıt arıyor olsun, bu dikkat ve dürtü kontrolü farklılıklarının her bir kişi için ortaya çıktığı özel yolları anlamaktır. 

Önemli olan, DEHB'nin günümüzdeki anlaşılma biçimine dayalı olarak doğru desteği almaktır.

Referanslar

1. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2016). Table 7, DSM-IV to DSM-5 Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder comparison. In DSM-5 changes: Implications for child serious emotional disturbance. National Center for Biotechnology Information. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519712/table/ch3.t3/

2. Wu, Z. M., Wang, P., Cao, Q. J., Liu, L., Sun, L., & Wang, Y. F. (2023). The clinical, neuropsychological, and brain functional characteristics of the ADHD restrictive inattentive presentation. Frontiers in Psychiatry, 14, Article 1099882. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1099882

3. Stanton, K., Forbes, M. K., & Zimmerman, M. (2018). Distinct dimensions defining the Adult ADHD Self-Report Scale: Implications for assessing inattentive and hyperactive/impulsive symptoms. Psychological Assessment, 30(12), 1549. https://doi.org/10.1037/pas0000604

4. Slobodin, O., Har Sinay, M., & Zohar, A. H. (2025). A controlled study of emotional dysfunction in adult women with ADHD. PloS one, 20(12), e0337454. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0337454

5. Rajeh, A., Amanullah, S., Shivakumar, K., & Cole, J. (2017). Interventions in ADHD: A comparative review of stimulant medications and behavioral therapies. Asian journal of psychiatry, 25, 131-135. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2016.09.005

Sıkça Sorulan Sorular

DEB ile DEHB Arasında Bir Fark Var mıdır?

DEB, birçok insanın konuşma dilinde hâlâ kullandığı daha eski bir terimdir. Klinik ortamlarda DEHB güncel teşhistir ve klinisyenler DEB'i ayrı bir kategori olarak kullanmak yerine görünümü tanımlarlar.

İsim Neden DEB'den DEHB'ye Değişti?

Tanı çerçeveleri geliştikçe terminoloji de değişti; dikkat güçlükleri, hiperaktivite ve dürtüsellik ile birlikte, farklı görünümler tanınarak tek bir çatı teşhis altında toplandı.

Günümüzde Birisi “DEB Belirtileri”nden Bahsettiğinde Bu Ne Anlama Gelir?

Genellikle odaklanma güçlüğü, unutkanlık, düzensizlik ve bir işin sonunu getirememe gibi dikkat eksikliği özelliklerini tanımlıyorlardır; bu özellikler DEHB'nin dikkat eksikliğinin önde geldiği görünümü ile eşleşebilir.

Dikkat Eksikliğinin Önde Geldiği DEHB, Hiperaktif DEHB'den Nasıl Farklıdır?

Dikkat eksikliğinin önde geldiği görünüm odaklanma, organizasyon ve sürdürülebilir dikkat zorluklarına odaklanır. Hiperaktif-dürtüsel görünüm ise huzursuzluk, dürtüsel davranışlar ve kendini durdurma güçlüğü üzerine kuruludur. Bazı insanlar her ikisini de yaşar.

DEHB Kız Çocuklarında ve Kadınlarda Farklı mı Görünür?

Farklı görünebilir. Dikkat eksikliği örüntüleri, maskeleme davranışları ve içselleştirilmiş semptomlar fark edilmeyi zorlaştırabilir; bu nedenle dikkatli bir değerlendirme basmakalıp yargıların ötesine geçer.

DEHB'nin Temel Belirtileri Nelerdir?

Semptomlar genellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite-dürtüsellik olarak gruplandırılır. Görünüm, hangi grubun daha belirgin olduğuna ve günlük işleyişi ne kadar etkilediğine bağlıdır.

DEHB Ömür Boyu Süren Bir Durum mudur?

Birçok insan için DEHB ile ilgili zorluklar zaman içinde devam edebilir, ancak semptomlar ve baş etme stratejileri genellikle yaş, çevre ve destekle birlikte değişir.