ADD ve DEHB

“Dehb (ADD)” Terimi Günlük Dilde Neden Hâlâ Karşımıza Çıkıyor?

Tıp uzmanları DEHB terimini kullansa da birçok kişi alışkanlık ve aşinalıktan dolayı hâlâ ADD terimini kullanmaktadır. Yıllarca ADD, insanların okul belgelerinde, eski kitaplarda ve dikkat güçlüklerinin erken açıklamalarında gördükleri bir etiket oldu. Bazı yetişkinler de bunu kendi yaşadıkları deneyimi daha iyi tanımladığını düşündükleri için kullanmaya devam ediyor, özellikle de birçok insanın DEHB ile ilişkilendirdiği dışa dönük, yüksek enerjili tabloyu kendilerine yakın hissetmiyorlarsa.

Bu terimin kalıcı olmasının bir başka nedeni de, dikkat eksikliği semptomlarının başkaları tarafından daha az görünür olabilmesidir. Biri dikkat dağınıklığı, unutkanlık, zaman yönetimi ve zihinsel yorgunlukla mücadele ettiğinde, dışarıdan “hiperaktif” görünmeyebilir. Klinik dil değişmiş olsa da, bu durum insanları kısa yol olarak ADD terimine yönlendirebilir.

Terminolojinin nasıl geliştiğine dair bir bakış:

• 1980: Dikkat Eksikliği Bozukluğu (ADD) terimi, hiperaktiviteli ve hiperaktivitesiz ADD alt tipleriyle DSM III'te tanıtıldı.

• 1987: DSM III R'de semptom listeleri birleştirilerek isim Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olarak değiştirildi.

• 1994: DSM IV, DEHB'nin üç farklı görünümünü tanıttı: dikkat eksikliği, hiperaktif-dürtüsel ve birleşik.

• Günümüz: Üç görünüm hâlâ tanınmakla birlikte, günlük dilde yaygınlığını korusa da ADD terimi klinik ortamlarda güncelliğini yitirmiş kabul edilmektedir.

Bu değişikliklere rağmen, dil yapışkan olduğu için eski terim hâlâ karşımıza çıkıyor. İnsanlar, özellikle bu kelimelerin sosyal olarak anlaşıldığını hissettiklerinde, genellikle ilk öğrendikleri kelimeleri kullanmaya devam ederler. Temel nokta, günlük dil ile klinik dilin her zaman aynı olmamasıdır ve bir kişi güncelliğini yitirmiş bir etiket kullansa bile gerçek zorlukları tarif ediyor olabilir.

Klinisyenler Bugün Ne Kullanıyor ve “ADD” Güncel Terimlere Nasıl Çevrilir?

Klinisyenler ADD'yi değil, DEHB'yi teşhis ederler. Pratikte bu, bir sağlık uzmanının kişinin DEHB kriterlerini karşılayıp karşılamadığını değerlendirmesi ve ardından mevcut semptom paternine ve işlevsel etkiye en uygun görünümü tanımlaması anlamına gelir.

Birisi “Bende ADD var” dediğinde, pratik bir çeviri genellikle şudur: “Hiperaktif olmaktan ziyade daha çok dikkat eksikliği şeklinde görünen dikkat ve yürütücü işlev zorlukları yaşıyorum.” Klinisyenler, şablon uyuyorsa bunu bir dikkat eksikliği görünümü olarak belgeleyebilir. 

Bu çevirinin önemli olmasının nedeni, sohbette insanları düzeltmekle ilgili değildir. Önemlidir çünkü doğru ve güncel terminoloji daha net değerlendirme, belgeleme ve tedavi planlamasını destekler.

İnsanlar “ADD Belirtileri” Derken Ne Yapmak İstiyorlar?

İnsanlar “ADD belirtileri” dediklerinde, genellikle okul, iş, ilişkiler ve günlük işleyişi dışarıdan çok fazla dikkat çekmeden bozan dikkat eksikliği özelliklerine işaret ederler. Bunlar, kişi aslında sürdürülebilir dikkat ve öz yönetim konusunda zorlanırken sıklıkla tembellik, dikkatsizlik, çaba eksikliği veya ilgisizlik olarak yanlış yorumlanan belirtilerdir.

İnsanların değindiği ortak temalar şunlardır:

• Dikkat Eksikliği: Özellikle uzun görevler, konuşmalar veya okuma sırasında odaklanmakta güçlük çekme.

• Düzensizlik: Planlama yapma, önceliklendirme, adımları sıralama veya malzemeleri takip etmede sorun yaşama.

• Unutkanlık: Eşyaları kaybetme, randevuları kaçırma, talimatları unutma veya görevleri yarıda bırakma.

• Çalışma belleği zorlanması: Özellikle kesintiye uğradığında veya zaman baskısı altındayken birden fazla adımı akılda tutmakta güçlük çekme.

Birçok insan için en sinir bozucu kısım, bu sorunların tutarsız olabilmesidir. Bir kişi ilginç bir şeye derinden odaklanabilir ve ardından rutin bir şeye başlamakta veya bitirmekte yetersiz hissedebilir. Bu uyumsuzluk, özellikle kişiye “zeki ama çaba göstermiyor” denildiyse, utanç ve kafa karışıklığı yaratabilir.

Dikkat Eksikliği Baskın DEHB, Hiperaktif Baskın DEHB'den Nasıl Farklı Görünebilir?

DEHB genellikle tek bir bariz görünüme sahipmiş gibi tartışılır, ancak çekirdek patern bundan daha geniştir. Görünümler, durumun “gerçek” veya “şiddetli” olup olmadığını değil, hangi semptomların en belirgin olduğunu yansıtır. İki kişi, çok farklı dış davranışlara sahipken de DEHB kriterlerini karşılayabilir.

Dikkat eksikliği görünümünde zorluklar, görünür bir huzursuzluktan ziyade genellikle içsel bir sürtüşme olarak ortaya çıkar. Bir kişi şunları yaşayabilir:

Sonucu önemsese bile, sürdürülebilir zihinsel çaba gerektiren görevler sırasında odağını kaybetme.

• Görev sırasında dikkat azaldığı veya kaydığı için ayrıntıları kaçırma veya önlenebilir hatalar yapma.

• Güçlü niyetlere ve planlamaya rağmen organizasyon ve zaman yönetimi konusunda zorlanma.

• Katılmak istese bile dikkat dağıldığında “dinlemiyormuş” gibi görünme.

• Odağı ve düzeni korumaya çalışmaktan zihinsel olarak tükenmiş hissetme.

Hiperaktif-dürtüsel görünümde semptomlar dışarıdan daha görünür olma eğilimindedir. Bir kişi şunları yaşayabilir:

• Kıpırdanma, sürekli hareket etme veya uzun süre hareketsiz oturamama hissi.

• Düşünceler hızlı geldiği ve acil hissettirdiği için aşırı konuşma veya söz kesme.

• Dürtüsel davranma, ani kararlar verme veya sırasını beklemekte zorlanma.

• Sadece düşüncede değil, davranışta da fark edilebilir bir şekilde huzursuz hissetme.

Birçok insan, her iki grubun da önemli olduğu birleşik bir görünüm deneyimler. Semptomların görünümünün zaman içinde değişmesi de yaygındır. Örneğin, bir yetişkin daha az belirgin hiperaktivite bildirebilir ancak yine de içsel huzursuzluk, sabırsızlık ve dürtüsel karar verme süreçleri yaşayabilir.

DEHB Değerlendirmesi Pratikte Nasıl Çalışır?

Bir DEHB değerlendirmesinin amacı, semptom örüntüsünün kalıcı, engelleyici olup olmadığını ve başka bir durum veya yaşam koşulundan ziyade DEHB ile daha iyi açıklanıp açıklanamayacağını anlamaktır.

Tipik bir değerlendirme genellikle şunları içerir:

• Klinik görüşme: Bir klinisyen mevcut semptomlar, gelişimsel geçmiş, okul ve iş işleyişi, ilişkiler, uyku ve stres hakkında sorular sorar.

• Semptom ölçekleri: Dikkat eksikliği ve hiperaktif-dürtüsel semptomların sıklığını ve etkisini yakalamak için anketler veya derecelendirme ölçekleri kullanılabilir.

• Çoklu ortam kanıtları: Klinisyenler genellikle ev ve okul veya ev ve iş gibi farklı bağlamlarda ortaya çıkan semptomları ararlar.

• Diferansiyel hususlar: Klinisyen, uyku sorunları, kaygı, depresyon, tiroid sorunları, madde kullanımı, travma veya büyük yaşam değişiklikleri gibi diğer faktörlerin benzer semptomlara yol açıp açmadığını değerlendirir.

Amaç; dikkatin, dürtü kontrolünün ve yürütücü işlevlerin günlük yaşamda nasıl ortaya çıktığına dair tutarlı bir tablo oluşturmaktır. Bir değerlendirme, sadece eksiklikleri değil, aynı zamanda güçlü yönleri ve baş etme stratejilerini içeren bir tartışmayı da yaygın olarak içerir, çünkü birçok insan teşhis konulmadan çok önce telafi etmek için gelişmiş yollar geliştirir.

Yetişkinlerde ADD ve DEHB Karşılaştırması

Yetişkinler “ADD”yi tanımladıklarında, genellikle yaşam talepleri arttıkça daha belirgin hale gelen uzun süreli dikkat eksikliği özelliklerini tanımlıyor olurlar. Okul düzeni, özellikle ayak uydurmak için zekasına, adrenaline veya son dakika baskısına güvenen kişilerde zorlukları bazen maskeleyebilir. Daha sonra, sorumluluklar genişlediğinde, aynı kişi planlama, takip etme ve tutarlılık konularında kafa karıştırıcı şekillerde daha fazla zorlanabilir çünkü kısa süreliğine de olsa hâlâ iyi performans gösterebilmektedirler.

Yetişkin yaşamında, dikkat eksikliği zorlukları genellikle motivasyondan ziyade göreve başlama ve önceliklendirme ile ilgili olan erteleme davranışı olarak ve aynı anda birden fazla sorumluluk biriktiğinde kronik bunalmışlık şeklinde ortaya çıkar. 

Pek çok yetişkin, görevlerin ne kadar süreceğini hafife aldıkları veya zamanı tamamen takip edemedikleri ve bu durumun acele etme, kaçırılan teslim tarihleri ve bitmemiş projelerden oluşan bir modele yol açtığı “zaman körlüğü” yaşamaktadır. Toplantılar, evrak işleri veya idari işler sırasında dikkat keskin bir şekilde düşebilir ve unutkanlık ile düzensizlik, kişi çok çabalasa bile umursamamak olarak yanlış yorumlandığında ilişki sürtüşmeleri artabilir.

Değerlendirme arayan yetişkinler için klinisyenler genellikle çocukluk paternlerinin yanı sıra mevcut işlevselliği de araştırırlar. Netliğin pratik faydası, kişinin destekleri gerçek soruna uydurmasına yardımcı olmasıdır. Birinin daha fazla irade gücüne ihtiyacı olmayabilir. Duruma bağlı olarak farklı sistemlere, düzenlemelere, terapiye, koçluğa veya tıbbi desteğe ihtiyaç duyabilirler.

Kadınlarda ADD ve DEHB Karşılaştırması

Kadınlarda DEHB genellikle gözden kaçan veya geç fark edilen bir bağlamda tartışılır. Bunun bir nedeni, dikkat eksikliği paternlerinin daha sessiz ve başkaları tarafından gözden kaçırılmasının daha kolay olabilmesidir. Bir diğeri ise kız çocuklarının ve kadınların çaba, mükemmeliyetçilik veya insanları memnun etme yoluyla semptomları maskelemeyi öğrenebilmeleridir, bu durum stres yönetilemez hale gelene ve baş etme stratejileri bozulmaya başlayana kadar işlev bozukluklarını gizleyebilir.

Kadınlarda bu deneyim; kaygı, aşırı düşünme veya sürekli zihinsel gürültü gibi görünen içselleştirilmiş huzursuzluğun yanı sıra aşırı hazırlanma, katı rutinler veya akranlarından çok daha uzun süre çalışarak ayak uydurma gibi yüksek çaba gerektiren baş etme yöntemlerini içerebilir. Dış performans “iyi” görünse bile düzensizlik özel olarak yaşanabilir ve sürekli kendi kendini düzenleme, görev yönetimi ve sakin görünme beklentilerinin getirdiği yük nedeniyle zamanla duygusal bunalım birikebilir. 

Bu paternler, özellikle klinisyenler veya öğretmenler DEHB'nin yıkıcı bir davranış gibi görünmesini beklediklerinde yanlış etiketlemeye yol açabilir. Dikkatli bir değerlendirme, stereotiplere değil, bağlamlar arasındaki işleve ve bozulmaya odaklanır.

ADD/DEHB Tedavisi

Tedavi genellikle kişinin semptomlarına, yaşına, sağlık profiline ve günlük taleplerine göre uyarlanır. Birçok insan, tek bir çözüme güvenmek yerine çok yönlü bir tedaviden en iyi şekilde yararlanır.