ADHD

Co to jest ADHD?

Zespół nadpobudliwości z deficytem uwagi (ADHD) to zaburzenie neurorozwojowe, które wpływa na sposób działania mózgu, szczególnie w obszarach związanych z funkcjami wykonawczymi. Funkcje te obejmują planowanie, organizowanie i wykonywanie zadań. Charakteryzuje się trwałym wzorcem nieuwagi i/lub nadpobudliwości-impulsywności, które zakłócają funkcjonowanie lub rozwój. 

Chociaż często diagnozowane w dzieciństwie, ADHD może trwać do dorosłości, a niektóre osoby mogą nie otrzymać diagnozy aż do późniejszego okresu życia. Ważne jest, aby zrozumieć, że ADHD to stan medyczny, a nie wynik lenistwa czy braku dyscypliny. Osoby z ADHD mogą prowadzić pełne życie, ale mogą wymagać wsparcia w zarządzaniu objawami.

Objawy ADHD u dorosłych

Dorośli z ADHD mogą doświadczać szeregu objawów wpływających na ich pracę, relacje i codzienne rutyny. Mogą to być trudności z:

• Nieuwaga: Problemy ze skupieniem się na zadaniach, łatwe rozpraszanie się, zapominalstwo w codziennych działaniach i wyzwania w organizacji i zarządzaniu czasem. Może to czasami przejawiać się jako to, co niektórzy opisują jako 'paraliż ADHD', gdzie ogrom zadań lub trudność w rozpoczęciu ich prowadzi do uczucia utknięcia.

• Nadpobudliwość: Chociaż mniej widoczna u dorosłych niż u dzieci, nadpobudliwość może przejawiać się jako niespokojność, wiercenie się, wewnętrzne poczucie niepokoju lub nadmierne mówienie.

• Impulsywność: Działanie bez zastanowienia, przerywanie innym, podejmowanie pochopnych decyzji i trudności z cierpliwością.

Warto również zauważyć, że ADHD może przejawiać się inaczej u kobiet, czasami będąc pomijane z powodu oczekiwań społecznych lub tendencji do ujawniania się bardziej wewnętrznie, na przykład jako nieuwaga lub dysregulacja emocjonalna.

Objawy ADHD u dzieci

U dzieci objawy ADHD są często bardziej widoczne i zazwyczaj zaliczają się do dwóch głównych kategorii:

• Nieuwaga: Może wyglądać na trudność z uwagą na szczegóły, popełnianie niedbałych błędów w pracach szkolnych, problemy z wykonywaniem poleceń, gubienie rzeczy potrzebnych do zadań (jak przybory szkolne), łatwe rozpraszanie się, zdawanie się na zapomnienie lub dezorganizację.

• Nadpobudliwość-Impulsywność: Może to obejmować wiercenie się lub kręcenie się, opuszczanie miejsca siedzenia, bieganie lub wspinanie się nieodpowiednio, trudności z cichą zabawą, bycie stale "w ruchu", nadmierne mówienie, odruchowe udzielanie odpowiedzi, trudność z czekaniem na swoją kolej.

Te objawy mogą wpływać na wyniki dziecka w szkole, jego interakcje społeczne i ogólne zachowanie. Przejawy ADHD mogą się znacznie różnić od jednego dziecka do drugiego.

Rodzaje ADHD

Profesjonaliści klasyfikują ADHD na trzy główne prezentacje, w zależności od głównych objawów, jakie osoba doświadcza. Ważne jest, aby pamiętać, że prezentacja osoby może się zmieniać z czasem, a czasami objawy mogą się przesuwać. 

Rozróżnienie pomiędzy ADD a ADHD również ewoluowało; historycznie, ADD było używane do prezentacji głównie obejmującej nieuwagę, ale aktualne standardy diagnostyczne grupują wszystkie prezentacje pod ADHD.

Przewaga Nieuwagi

Osoby z tą prezentacją głównie zmagają się z objawami związanymi z uwagą. Mogą mieć trudności ze skupieniem się na zadaniach, wykonywaniem instrukcji lub organizacją pracy i działań. 

Śledzenie rzeczy osobistych lub terminów może być również wyzwaniem, a mogą być łatwo rozpraszane przez bodźce zewnętrzne lub własne myśli. Może to czasami być mylone ze śnieniem na jawie lub brakiem motywacji, ale wynika z trudności w utrzymaniu uwagi.

Przewaga Nadpobudliwości-Impulsywności

Ten typ charakteryzuje się zauważalną nadpobudliwością i impulsywnością. Osoby mogą wykazywać nadmierne wiercenie się, niespokojność lub niemożność spokojnego siedzenia. Mogą mówić nadmiernie lub działać bez zastanawiania się nad konsekwencjami. 

Zachowania impulsywne mogą obejmować przerywanie innym, trudność z czekaniem na swoją kolej lub angażowanie się w ryzykowne działania. Ta prezentacja jest często bardziej widoczna niż typ nieuwagi.

Prezentacja Mieszana

Jak sama nazwa wskazuje, ta prezentacja obejmuje znaczną mieszankę zarówno objawów nieuwagi, jak i nadpobudliwości-impulsywności. Osoby doświadczają trudności z koncentracją i organizacją, wraz z niespokojnością i impulsywnością. Równowaga tych objawów może się różnić, i często jeden zestaw objawów może być bardziej widoczny w różnych momentach. 

Warto również wiedzieć, że ADHD może występować z innymi zaburzeniami, jak autyzm i ADHD, gdzie osoby mogą przedstawiać złożony zestaw wyzwań wymagających dostosowanego wsparcia.

Co powoduje ADHD

Dokładna przyczyna ADHD nie jest do końca zrozumiana, ale badania wskazują na kombinację czynników. Nie jest to wynik jednego problemu, a wiele powszechnych nieporozumień dotyczących jego pochodzenia zostało obalonych.

Genetyka wydaje się odgrywać znaczącą rolę. ADHD ma tendencję do występowania w rodzinach, co sugeruje komponent dziedziczny. Badania zidentyfikowały specyficzne geny wpływające na chemię i funkcjonowanie mózgu, które mogą przyczyniać się do rozwoju ADHD. 

Na przykład, dzieci z rodzeństwem zdiagnozowanym z ADHD mają znacznie większą szansę na samo posiadanie tego zaburzenia a znaczny odsetek rodziców z ADHD również ma dzieci z tym zaburzeniem.

Poza genetyką, inne czynniki mogą zwiększać ryzyko:

• Struktura i funkcja mózgu: Niektóre badania wskazują na różnice w strukturze mózgu i jego funkcjonowaniu u osób z ADHD w porównaniu z tymi bez tego zaburzenia. Te różnice mogą wpływać na obszary odpowiedzialne za uwagę, kontrolę impulsów i samoregulację.

• Wpływy środowiskowe: Ekspozycja na niektóre substancje lub warunki podczas prenatalnego rozwoju lub wczesnego dzieciństwa została powiązana z wyższym występowaniem ADHD. Może to obejmować czynniki takie jak ekspozycja na ołów czy zanieczyszczenie powietrza.

• Czynniki rozwojowe: Przedwczesne urodzenie i niska waga urodzeniowa również wiążą się z zwiększonym ryzykiem.

Ważne jest, aby zauważyć, co nie powoduje ADHD. Nie ma naukowych dowodów, które wspierałyby tezę, że nadmierne spożycie cukru, zbyt dużo oglądania telewizji czy granie w gry wideo, czy styl wychowawczy są bezpośrednią przyczyną tego zaburzenia. Chociaż te czynniki mogłyby wpływać na zachowanie lub pogłębiać objawy, nie są one pierwotną przyczyną. 

Podobnie stres nie powoduje ADHD, choć może pogorszyć jego przebieg. Ubóstwo może stwarzać bariery do diagnozy i leczenia, ale nie powoduje samego zaburzenia.

Powszechne testy na ADHD

Diagnozowanie ADHD nie jest proste, jak pojedynczy test. Zamiast tego potrzebna jest dokładna ocena, by zrozumieć, czy ktoś ma ADHD.

Proces ten obejmuje przegląd historii osoby, aktualnych zachowań i tego, jak wpływają one na ich życie codzienne. Dostawcy opieki zdrowotnej, tacy jak lekarze, psychologowie czy psychiatrzy, prowadzą te oceny. Zbierają informacje z różnych źródeł w celu uzyskania pełnego obrazu.

Kilka kroków jest zazwyczaj zaangażowanych w ocenę ADHD:

• Zbieranie historii medycznej i zdrowia psychicznego: Specjalista przegląda przeszłe i obecne warunki zdrowotne, w tym wszelkie problemy związane ze zdrowiem psychicznym. Pomaga to wykluczyć inne problemy, które mogą powodować podobne objawy.

• Ocena zachowania i objawów: Zbierane są informacje na temat doświadczanych zachowań i objawów. Często obejmuje to korzystanie ze standardowych skal oceny lub list kontrolnych zaprojektowanych do identyfikacji objawów ADHD. Te narzędzia pomagają ustalić, czy objawy pasują do kryteriów diagnostycznych.

• Zbieranie opinii innych osób: Dla dzieci rodzice i nauczyciele często są proszeni o dostarczenie opinii na temat zachowania w różnych środowiskach. Dla dorosłych można pozyskać opinie od partnerów, członków rodziny lub bliskich przyjaciół w celu zrozumienia, jak objawy manifestują się w różnych środowiskach.

• Wykluczanie innych warunków: Ważne jest rozważenie innych warunków, które mogą wyglądać jak ADHD, takich jak trudności w nauce, lęki, depresja czy problemy ze słuchem. Ocena ma na celu odróżnienie ADHD od tych innych możliwości.

Kryteria diagnostyczne dla ADHD wymagają, aby objawy były obecne w różnych środowiskach i znacząco wpływały na funkcjonowanie. Objawy muszą również być obecne od dzieciństwa, zazwyczaj przed ukończeniem 12 roku życia, nawet jeśli diagnoza zostanie postawiona później w życiu. Dbanie o dokładną diagnozę zapewnia skuteczność planowania najodpowiedniejszych strategii zarządzania.

Opcje leczenia ADHD

Chociaż nie ma jeszcze leczenia na ADHD, istnieje wiele skutecznych strategii zarządzania, które pomagają osobom radzić sobie z wyzwaniami. Główne podejścia do zarządzania ADHD obejmują kombinację leków oraz różnych form terapii i interwencji behawioralnych. Te terapie mają na celu zmniejszenie objawów i poprawę funkcjonowania w życiu codziennym.

Leki na ADHD

Leczenie lekami jest kluczowym elementem leczenia ADHD dla wielu osób. Najczęściej przepisywane leki to stymulanty, które działają poprzez zwiększenie poziomu określonych neuroprzekaźników w mózgu, takich jak dopamina i noradrenalina. Te neuroprzekaźniki odgrywają rolę w uwadze, skupieniu i kontroli impulsów. Chociaż może wydawać się to paradoksalne, stymulanty mogą pomóc poprawić skupienie i zmniejszyć impulsywność u osób z ADHD. 

Leki niestymulujące także są dostępne i mogą być skutecznymi alternatywami dla tych, którzy nie reagują dobrze na stymulanty lub doświadczają nietolerowalnych skutków ubocznych. Czasami specjalista może zasugerować inne rodzaje leków, jak pewne antydepresanty, w celu zarządzania specyficznymi objawami lub warunkami współwystępującymi, chociaż te leki nie są zazwyczaj zalecane jako pierwsza linia leczenia dla samego ADHD. 

Znalezienie odpowiedniego leku i dawki często wymaga procesu prób i błędów, wymagając ścisłej współpracy z profesjonalistą opieki zdrowotnej.

Terapia ADHD

Psychoterapia i interwencje behawioralne oferują cenne wsparcie dla osób z ADHD. Te podejścia mogą pomóc osobom rozwijać mechanizmy radzenia sobie i strategie zarządzania codziennymi wyzwaniami.

Terapia może pomóc w poprawie umiejętności organizacyjnych, zarządzaniu czasem i rozwiązywaniu problemów. Może także pomóc osobom zrozumieć wyzwalacze behawioralne i nauczyć się bardziej adaptacyjnych reakcji, co może być szczególnie korzystne w zarządzaniu reakcjami emocjonalnymi i zachowaniami impulsywnymi. 

Dla dzieci, specyficzne interwencje jak trening rodziców mogą wyposażyć opiekunów w narzędzia wspierające rozwój i zachowanie dziecka. Terapia rodzinna może być również pomocna w adresowaniu dynamiki domowej i redukcji stresu.

W środowisku edukacyjnym, dostosowania poprzez plany, takie jak IEPs lub plany 504, mogą oferować dostosowane wsparcie dla uczniów. Dodatkowo techniki zarządzania stresem i grupy wsparcia mogą oferować dalszą pomoc w radzeniu sobie z złożonością ADHD.

Życie z ADHD

Życie z ADHD niesie ze sobą wyzwania, ale ważne jest, aby pamiętać, że jest to stan, z którym można sobie poradzić. Zrozumienie objawów, uznanie, że jest to zaburzenie neurorozwojowe i szukanie odpowiedniego wsparcia są kluczowymi krokami. Leczenie, takie jak terapia lekowa i psychoterapia, wraz z praktycznymi strategiami organizacyjnymi i codziennymi rutynami, mogą znacznie wpłynąć na poprawę.

Wiele osób z ADHD prowadzi pełne i udane życie, ucząc się skutecznego zarządzania swoimi objawami.

Referencje

1. Oroian, B. A., Nechita, P., & Szalontay, A. (2025). ADHD i paraliż decyzyjny: Przytłoczenie w świecie wyborów. European Psychiatry, 68(S1), S161. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2025.406

2. Núñez-Jaramillo, L., Herrera-Solís, A., & Herrera-Morales, W. V. (2021). ADHD: Przegląd przyczyn i ocena rozwiązań. Journal of Personalized Medicine, 11(3), Artykuł 166. https://doi.org/10.3390/jpm11030166

3. Faraone, S. V., & Bellgrove, M. A. (2023). Zespół nadpobudliwości z deficytem uwagi. CNS Drugs, 37(5), 415–424. https://doi.org/10.1007/s40263-023-01005-8

Często zadawane pytania

Co dokładnie jest ADHD?

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości z deficytem uwagi, to stan, który wpływa na sposób pracy mózgu osoby. Może to utrudniać skupienie się, kontrolowanie działań impulsywnych i zarządzanie poziomem energii. Nie chodzi tu o lenistwo czy brak staranności; jest to stan medyczny wpływający na to, jak ktoś koncentruje się, organizuje zadania i zarządza swoim zachowaniem.

Jakie są główne objawy ADHD?

Główne objawy ADHD dzielą się na trzy grupy: nieuwaga, nadpobudliwość i impulsywność. Nieuwaga może oznaczać trudności ze skupieniem, popełnianie niedbałych błędów lub częste gubienie rzeczy. Nadpobudliwość może przejawiać się jako wiercenie się, niemożność spokojnego siedzenia lub częste mówienie. Impulsywność może obejmować działanie bez przemyślenia, przerywanie innym lub trudności z czekaniem na swoją kolej.

Czy ADHD dotyka dorosłych, czy jest to tylko zaburzenie dzieciństwa?

Chociaż ADHD jest często diagnozowane w dzieciństwie, jego efekty mogą trwać do dorosłości u wielu osób. Niektóre osoby mogą nie zdawać sobie sprawy, że mają ADHD aż do starszego wieku. Objawy mogą zmieniać się z czasem, a dorośli mogą doświadczać więcej problemów z organizacją, skupieniem i niespokojnością w porównaniu do nadpobudliwości.

Co powoduje ADHD?

Dokładna przyczyna ADHD nie jest do końca zrozumiana, ale eksperci uważają, że jest to kombinacja czynników. Mogą to być genetyka (często występuje w rodzinach), różnice w strukturze i funkcjonowaniu mózgu oraz niektóre substancje chemiczne mózgu. Ważne jest wiedzieć, że ADHD nie jest spowodowane złym wychowaniem, nadmiernym spożyciem cukru czy zbyt dużo oglądaniem telewizji.

Jak diagnozowane jest ADHD?

Diagnozowanie ADHD zazwyczaj polega na rozmowie profesjonalistów medycznych z osobą i jej rodziną na temat ich zachowania i historii. Szukają wzorców objawów obecnych od dłuższego czasu i wpływających na codzienne życie, jak szkoła, praca czy relacje. Czasami sprawdzane są inne warunki medyczne lub zdrowia psychicznego, aby upewnić się, że nie powodują podobnych objawów.

Czy są różne rodzaje ADHD?

Tak, ADHD jest często opisywane w trzech głównych typach na podstawie najbardziej prominentnych objawów. Są to: Przewaga Nieuwagi, gdzie skupienie jest głównym problemem; Przewaga Nadpobudliwości-Impulsywności, gdzie nadmierna aktywność i działania bez zastanowienia są kluczowe; oraz Prezentacja Mieszana, gdzie osoba doświadcza znaczących objawów zarówno nieuwagi, jak i nadpobudliwości-impulsywności.

Jakie są powszechne terapie na ADHD?

Leczenie ADHD zazwyczaj obejmuje mix podejść. Leki, jak stymulanty i niestymulanty, mogą pomóc w zarządzaniu objawami przez wpływ na substancje chemiczne mózgu. Terapia, taka jak terapia behawioralna czy poradnictwo, także jest bardzo ważna. Pomaga osobom nauczyć się strategii radzenia sobie, poprawić organizację i zarządzać emocjami. Zmiany stylu życia i szkolenie umiejętności są również często częścią planu.

Czy osoby z ADHD mogą prowadzić udane życie?

Oczywiście. Wiele osób z ADHD prowadzi pełne i udane życie. Chociaż ADHD stwarza wyzwania, z odpowiednim wsparciem, zrozumieniem i strategiami leczenia, osoby mogą nauczyć się efektywnego zarządzania swoim objawami. To pozwala im rozwijać się w szkole, pracy, relacjach i w osobistych dążeniach.