وقتی دربارهٔ تومورهای مغزی صحبت میکنیم، گم شدن در اصطلاحات پزشکی آسان است. اما درک نشانهها واقعاً مهم است.
این مقاله توضیح میدهد که اگر در مغز یک رشد بدخیم وجود داشته باشد، ممکن است چه چیزهایی را تجربه کنید؛ با نگاهی به اینکه چگونه رشد میکند و این برای بدن شما چه معنایی دارد. ما بررسی خواهیم کرد که رشد سریع چگونه میتواند چیزها را تغییر دهد، تومورها چگونه عملکرد مغز را مختل میکنند، و چه نشانههای دیگری در سراسر بدن ممکن است ظاهر شوند.
اصول ضروری
تومورهای بدخیم مغز اغلب علائم شدیدتری نسبت به تومورهای خوشخیم ایجاد میکنند، زیرا به شکل متفاوتی رشد میکنند.
رشد سریع تومور میتواند فشار داخل جمجمه را افزایش دهد و به سردرد و سایر مشکلات منجر شود.
وقتی تومورها مسیرهای عبور مایع را مسدود میکنند، میتواند وضعیتی به نام هیدروسفالی ایجاد کند که عملکرد مغز را تحت تأثیر قرار میدهد.
رشد تهاجمی به این معناست که تومورها به بافت مغز گسترش مییابند و باعث مشکلات عصبی خاصی مانند تشنج یا تغییرات شخصیتی میشوند.
التهاب و تورم اطراف تومور میتواند علائم اضافی ایجاد کند.
رگهای خونی جدیدی که برای تومور شکل میگیرند نیز میتوانند به بروز علائم کمک کنند.
تومورهای نزدیک غده هیپوفیز میتوانند هورمونها را مختل کنند و به مشکلات غدد درونریز منجر شوند.
سرعتی که علائم با آن ظاهر میشوند و بدتر میشوند، سرنخ مهمی است که پزشک هنگام ارزیابی علائم احتمالی بدخیمی مغز در نظر میگیرد.
تومور بدخیم مغز چه تفاوتی با مشکلات عمومی عصبی دارد؟
چرا علائم تومورهای سرطانی مغز معمولاً شدیدتر هستند؟
تومورهای مغزی میتوانند یا خوشخیم (غیرسرطانی) باشند یا بدخیم (سرطانی). با اینکه هر دو میتوانند مشکلساز شوند، تومورهای بدخیم اغلب با علائم برجستهتر و با سرعت بیشتری ظاهر میشوند.
این تفاوت معمولاً به شیوه رشد آنها برمیگردد. تومورهای بدخیم تمایل دارند تهاجمیتر باشند. آنها فقط در یک نقطه نمیمانند؛ بلکه اغلب به بافت اطراف مغز نفوذ میکنند.
این رشد تهاجمی میتواند عملکرد طبیعی مغز را بسیار شدیدتر و سریعتر از یک تومور خوشخیم مختل کند؛ توموری که شاید به ساختارها فشار وارد کند، اما معمولاً به آنها نفوذ نمیکند.
رشد سریع تومور چگونه بر شدت علائم سرطان مغز تأثیر میگذارد؟
وقتی یک تومور مغزی سریع رشد میکند، میتواند باعث شود علائم زودتر ظاهر شوند و شدیدتر شوند. این گسترش سریع به بافت ظریف مغز و ساختارهای اطراف آن فشار وارد میکند.
افزایش فشار داخل جمجمه (ICP) چه تأثیری بر مغز دارد؟
جمجمه یک سیستم بسته است، به این معنا که فضای اضافی برای تورم یا رشد وجود ندارد. با بزرگتر شدن تومور، به مغز فشار میآورد و فشار داخل جمجمه را افزایش میدهد. این افزایش فشار داخل جمجمه (ICP) علت رایج بسیاری از علائم تومور مغزی است. این وضعیت میتواند به شکلهای زیر بروز کند:
سردردها: اغلب به صورت مداوم و رو به بدتر شدن توصیف میشوند، بهویژه در صبح یا با فعالیتهایی که فشار را افزایش میدهند، مثل سرفه یا خم شدن.
تهوع و استفراغ: اینها میتوانند بدون هشدار رخ دهند و اغلب با افزایش فشاری که بر ساقه مغز ــ که این رفلکسها را کنترل میکند ــ اثر میگذارد، مرتبط هستند.
تغییرات بینایی: فشار بر اعصاب بینایی میتواند به تاری دید، دوبینی یا از دست دادن میدان دید محیطی منجر شود.
خوابآلودگی و گیجی: ICP بالا میتواند بر عملکرد کلی مغز اثر بگذارد و به تغییر در هوشیاری و تواناییهای شناختی منجر شود.
آیا تومور مغزی میتواند با مسدود کردن مسیرهای مایع باعث هیدروسفالی شود؟
مایع مغزینخاعی (CSF) معمولاً از مسیرهای مشخصی درون مغز جریان دارد و نقش ضربهگیر و سیستم دفع مواد زائد را ایفا میکند. یک تومور که به سرعت رشد میکند میتواند این مسیرها را مسدود کند و مانع تخلیه درست CSF شود. این انسداد باعث تجمع مایع میشود و به وضعیتی به نام هیدروسفالی میانجامد.
هیدروسفالی فشار داخل جمجمه را بیشتر میکند و علائمی را که پیشتر گفته شد تشدید مینماید. در برخی موارد، این تجمع مایع میتواند عامل مهمی در شروع ناگهانی علائم شدید باشد و به توجه فوری پزشکی نیاز داشته باشد.
رشد تهاجمی تومور چگونه بر عملکردهای طبیعی مغز اثر میگذارد؟
وقتی یک تومور بدخیم مغزی رشد میکند، فقط بافت اطراف را کنار نمیزند. بلکه تمایل دارد نفوذ کند؛ یعنی سلولهایش در بافت سالم مغزِ نزدیک پخش میشوند. این رفتار تهاجمی یکی از دلایل اصلی این است که چرا علائم میتوانند بسیار متنوع و عمیق باشند.
چرا نفوذ سرطان به نقصهای عصبی قابلتوجه منجر میشود؟
مغز را مانند شبکهای فوقالعاده پیچیده از سیمها تصور کنید که هر کدام سیگنالهای خاصی را حمل میکنند. وقتی سلولهای تومور به این شبکه نفوذ میکنند، جریان طبیعی اطلاعات را مختل میکنند.
این اختلال میتواند به طیف گستردهای از مشکلات عصبی منجر شود، بسته به اینکه کدام نواحی مغز درگیر شدهاند. موضوع فقط اندازه تومور نیست، بلکه این است که چگونه با ساختار ظریف مغز ادغام میشود و به آن آسیب میزند.
آیا تشنج نشانهای از اختلال الکتریکی ناشی از بدخیمی مغز است؟
یکی از علائم چشمگیرتری که میتواند از رشد تهاجمی ناشی شود، تشنج است. وقتی سلولهای تومور به بخشی از مغز گسترش مییابند، میتوانند نورونهای اطراف را تحریک کنند. این تحریک میتواند فعالیت الکتریکی غیرطبیعی را برانگیزد و به تشنج منجر شود.
مهم است بدانید که تشنجها همیشه شبیه چیزی نیستند که در فیلمها میبینید؛ آنها میتوانند ظریف باشند. برخی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
بیحسی یا گزگز ناگهانی در یک اندام
دورههای کوتاه گیجی یا دشواری در صحبت کردن
تغییرات حسی توضیحناپذیر، مثل بوییدن چیزی که وجود ندارد
از دست دادن هوشیاری یا لرزش کنترلنشده (تشنجهای حرکتی)
هرگونه شروع جدید فعالیت تشنجی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است تا علت آن مشخص شود.
EEG چگونه اختلال الکتریکی ناشی از تومورهای مغزی را نشان میدهد
در حالی که یک تومور مغزی در حال رشد بهصورت فیزیکی به بافت سالم فشار میآورد، یک الکتروانسفالوگرام (EEG) به پزشکان اجازه میدهد آشفتگی الکتریکی حاصل را واقعاً اندازهگیری کنند. وقتی تومور به مغز نفوذ میکند، محیط اطراف را تحت فشار قرار میدهد، تعادل شیمیایی را تغییر میدهد و ارتباط طبیعی را مختل میکند. EEG این تغییرات عملکردی مشخص را در زمان واقعی ثبت میکند:
شناسایی بافتِ درگیر و در مضیقه (کندشدگی کانونی): وقتی تومور به سلولهای نزدیک اکسیژن کافی نمیرساند یا شیمی طبیعی آنها را تغییر میدهد، EEG اغلب نواحی موضعی از امواج آهسته مغزی غیرعادی را ثبت میکند. این «کندشدن» مانند یک علامت هشدار عمل میکند و دقیقاً نشان میدهد که کدام بخش از بافت مغز از نظر ساختاری آسیب دیده و برای عملکرد دچار مشکل است.
تشخیص خطر تشنج (جهشهای الکتریکی): تحریک فیزیکی ناشی از یک توده میتواند نورونهای مجاور را بیشفعال و ناپایدار کند. روی مانیتور EEG، این تحریکپذیری شدید به صورت جهشهای الکتریکی تیز و ناگهانی دیده میشود. این نشانهها مدرکی روشن هستند که تومور بهطور فعال قشر مغز را تحریک میکند و خطر تشنج را بالا میبرد.
مشخص کردن منبع: با نقشهبرداری از اینکه دقیقاً این جهشهای غیرطبیعی کجا رخ میدهند، به کمک حسگرهای روی پوست سر، متخصصان مغز و اعصاب و عصبپژوهان میتوانند نقطه شروع دقیق طوفان الکتریکی را پیدا کنند. این کار به آنها کمک میکند فعالیت واقعی تشنج را از دیگر عوارض جانبی مرتبط با درمان تفکیک کنند، که برای انتخاب مؤثرترین داروهای ضدتشنج حیاتی است.
در حالی که این دادههای الکتریکیِ لحظهای برای مدیریت علائم شما بسیار مهم است، اما صرفاً یک آزمایش عملکرد مغز محسوب میشود. EEG نمیتواند اندازه فیزیکی تومور، مرزهای دقیق آن یا نوع دقیق سرطان را تعیین کند — این تشخیص ساختاری همواره به تصویربرداری پیشرفتهتری مانند MRI یا CT نیاز دارد.
در طول درگیری لوب پیشانی یا گیجگاهی چه تغییرات شخصیتی و شناختی رخ میدهد؟
لوبهای پیشانی و گیجگاهی مغز بهویژه در شخصیت، رفتار، حافظه و زبان نقش دارند. وقتی تومورهای نفوذی در این نواحی رشد میکنند، میتوانند بهطور قابلتوجهی نحوه فکر کردن، احساس کردن و تعامل فرد با جهان را تغییر دهند. برای مثال:
لوب پیشانی: نفوذ در این ناحیه میتواند به تغییرات شخصیتی منجر شود، مانند تحریکپذیری بیشتر، بیعلاقگی یا تکانشگری. عملکردهای اجرایی مانند برنامهریزی، تصمیمگیری و حل مسئله نیز ممکن است دچار اختلال شوند.
لوب گیجگاهی: این ناحیه برای شکلگیری حافظه و درک زبان حیاتی است. تومورها در اینجا میتوانند باعث دشواری در یادآوری حافظه، مشکل در فهم کلمات گفتاری یا نوشتاری، یا حتی مشکلات تولید گفتار شوند.
علائم سیستمیک و غیرمستقیم تومور بدخیم مغز چیست؟
فراتر از اثرات مستقیم یک توده در حال رشد، تومورهای بدخیم مغز میتوانند پاسخهای گستردهتری در بدن ایجاد کنند. این علائم سیستمیک و غیرمستقیم اغلب از تعامل تومور با فرایندهای طبیعی بدن، مانند التهاب، شکلگیری رگهای خونی جدید و تنظیم هورمونی، ناشی میشوند.
نقش التهاب و ادم مغزی در ایجاد علائم چیست؟
تومورهای بدخیم ذاتاً میتوانند واکنش التهابی بدن را برانگیزند. این التهاب، همراه با ادم (تورم) ناشی از تجمع مایع اطراف تومور، میتواند بهطور قابلتوجهی به افزایش فشار داخل جمجمه کمک کند.
این فشار سپس میتواند به زنجیرهای از علائم منجر شود، از جمله سردردهای مداوم، تهوع و استفراغ، حتی زمانی که خود تومور مستقیماً به ساختار حیاتی مغز فشار وارد نمیکند. تورم همچنین میتواند بافت اطراف مغز را تحریک کند و بالقوه به نقصهای عصبی منجر شود.
رگزایی وابسته به تومور چگونه به علائم عصبی کمک میکند؟
تومورهای سرطانی مغز برای رشد به خونرسانی قوی نیاز دارند. آنها این نیاز را از طریق فرایندی به نام رگزایی برآورده میکنند، که در آن رگهای خونی جدید، و اغلب غیرطبیعی، شکل میگیرند. این رگها میتوانند نشتدار باشند و به ادم و افزایش بیشتر ICP کمک کنند.
در برخی موارد، این رگهای غیرطبیعی میتوانند شکننده و مستعد خونریزی باشند، که ممکن است علائم ناگهانی و شدید ایجاد کند، مانند افزایش سریع شدت سردرد یا حتی رویدادی شبیه سکته. وجود این رگهای غیرطبیعی از نشانههای بدخیمی است و میتواند از طریق روشهای تصویربرداری پیشرفته تشخیص داده شود.
تومورهای ناحیه هیپوفیز چگونه باعث اختلال غدد درونریز و هورمونی میشوند؟
تومورهایی که نزدیک غده هیپوفیز قرار دارند، غدهای کوچک اما حیاتی در پایه مغز که بسیاری از هورمونها را کنترل میکند، میتوانند سیستم غدد درونریز را مختل کنند. این اختلال بسته به اینکه کدام هورمونها تحت تأثیر قرار گرفتهاند، میتواند به طیف وسیعی از علائم منجر شود.
برای مثال، توموری که به هیپوفیز فشار میآورد ممکن است باعث موارد زیر شود:
تغییر در چرخههای قاعدگی یا باروری در زنان.
کاهش میل جنسی یا اختلال نعوظ در مردان.
افزایش یا کاهش وزن بدون علت مشخص.
مشکلات رشد یا متابولیسم.
مشکلات بینایی، بهویژه از دست دادن دید محیطی، به دلیل فشار بر اعصاب بینایی که در نزدیکی هیپوفیز قرار دارند.
این عدم تعادلهای هورمونی میتوانند بر سلامت مغز و رفاه کلی فرد اثرات گستردهای داشته باشند و اغلب به صورت علائمی بروز میکنند که ممکن است در ابتدا به تومور مغزی اشاره نکنند.
چرا پیشرفت سریع علائم نشانهای حیاتی از بدخیمی مغز است؟
گاهی اوقات، نحوه تغییر علائم در طول زمان میتواند سرنخ مهمی باشد که نشان دهد چیزی جدیتر، مانند یک تومور بدخیم مغز، ممکن است در حال شکلگیری باشد. موضوع فقط وجود یک علامت نیست؛ بلکه این است که آن علامت چگونه تکامل پیدا میکند.
اهمیت بالینی سرعت بروز علائم در سرطان مغز چیست؟
وقتی از سرعت علائم صحبت میکنیم، منظورمان این است که علائم با چه سرعتی ظاهر میشوند و بدتر میشوند. با اینکه بیماریهای خوشخیم هم میتوانند علائم ایجاد کنند، تومورهای بدخیم مغز اغلب تهاجمیتر رشد میکنند. این رشد سریع میتواند به شروع زودتر و بدتر شدن آشکارتر علائم نسبت به رشدهای آهستهتر یا غیرسرطانی منجر شود.
برای مثال، سردردی که خفیف شروع میشود و طی چند هفته بهتدریج شدیدتر میشود، شاید هنگام دراز کشیدن یا خم شدن بدتر شود، نیاز به توجه دارد. به همین ترتیب، یک مشکل عصبی جدید، مانند ضعف ناگهانی یا تغییر در گفتار، که بهتر نمیشود یا سریعتر بدتر میشود، دلیلی برای مراجعه پزشکی است.
سرعتی که علائم با آن ایجاد و تشدید میشوند میتواند نشانهای مهم باشد که یک متخصص پزشکی باید بررسی بیشتری انجام دهد.
چه زمانی باید درباره علائم جدید مغزی با یک متخصص پزشکی تماس بگیرید؟
مهم است بدانید چه زمانی باید با پزشک خود تماس بگیرید. اگر علائم جدیدی دارید که نگرانکننده هستند، یا اگر علائم موجود در حال تغییر یا شدیدتر شدن هستند، زمان آن رسیده که تماس بگیرید. این موضوع بهویژه زمانی صادق است که علائم:
ناگهانی ظاهر شوند و شدید باشند.
در مدت کوتاهی (چند روز تا چند هفته) بهطور قابلتوجهی بدتر شوند.
با استراحت یا درمانهای بدون نسخه بهتر نشوند.
همراه با دیگر نشانههای جدید یا نگرانکننده عصبی باشند.
پزشک عمومی شما اغلب نخستین نقطه تماس است. او میتواند ارزیابی اولیه انجام دهد و مشخص کند که آیا بررسی بیشتر، مانند آزمایشهای تصویربرداری مثل MRI یا CT، لازم است یا نه.
در موارد علائم شدید یا ناگهانی، ممکن است مراجعه به اورژانس برای ارزیابی فوری لازم باشد. به خاطر داشته باشید که بسیاری از علائم میتوانند با بیماریهای دیگر همپوشانی داشته باشند، بنابراین تشخیص پزشکی حرفهای حیاتی است.
چه نکات کلیدی را باید درباره علائم بدخیمی مغز به خاطر بسپارید؟
خوب، ما درباره چیزهای زیادی صحبت کردیم که ممکن است وقتی تومور مغزی وجود دارد رخ دهند. چیزهایی مثل سردردهایی که اصلاً رها نمیکنند، تغییر در نحوه دیدن یا صحبت کردن، یا حتی تشنج میتوانند نشانه باشند. کمی پیچیده است، چون این علائم ممکن است همراه با مشکلات دیگر سلامتی هم ظاهر شوند، مثل میگرنها یا حتی استرس.
جمعبندی اصلی این است که اگر متوجه چیز جدید یا متفاوتی در بدن خود شدید، بهویژه اگر بدتر میشود، همیشه بهترین کار این است که آن را توسط پزشک بررسی کنید. آنها ابزارهایی مانند اسکنها را دارند تا بفهمند واقعاً چه خبر است.
این علائم عجیب را نادیده نگیرید؛ بررسی زودهنگام آنها میتواند تفاوت بزرگی ایجاد کند.
منابع
Britton, J. W., Frey, L. C., Hopp, J. L., و همکاران. (2016). EEG غیرطبیعی. در E. K. St. Louis و L. C. Frey (ویراستاران)، الکتروانسفالوگرافی (EEG): یک متن مقدماتی و اطلس یافتههای طبیعی و غیرطبیعی در بزرگسالان، کودکان و نوزادان. انجمن صرع آمریکا. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK390357/
سؤالات متداول
تفاوت اصلی بین تومور مغزی سرطانی (بدخیم) و غیرسرطانی (خوشخیم) چیست؟
یک تومور مغزی سرطانی، که بدخیم هم نامیده میشود، میتواند سریع رشد کند و به بخشهای دیگر مغز گسترش یابد. یک تومور مغزی غیرسرطانی، یا خوشخیم، معمولاً آهستهتر رشد میکند و گسترش نمییابد. با این حال، حتی تومورهای خوشخیم هم میتوانند با فشار آوردن بر نواحی مهم مغز مشکل ایجاد کنند.
چرا علائم تومور مغزی گاهی ناگهان ظاهر میشوند و سریع بدتر میشوند؟
تومورهای مغزی میتوانند سریع رشد کنند و فضای داخل جمجمه را اشغال کنند. این فشار اضافی میتواند باعث سردرد، تهوع و دیگر مشکلات جدی شود. گاهی هم ممکن است جریان مایع در مغز را مسدود کنند و فشار را حتی بیشتر کنند.
چگونه رشد یک تومور به درون بافت مغز باعث مشکل میشود؟
وقتی تومور به درون مغز رشد میکند، میتواند به بخشهایی از مغز که وظایف مختلف را کنترل میکنند آسیب بزند. این موضوع میتواند به مشکلاتی در فکر کردن، حافظه، صحبت کردن، حرکت کردن یا حتی تشنج منجر شود، زیرا بافت مغز تحریک میشود.
تشنج چیست و چگونه میتواند نشانهای از تومور مغزی باشد؟
تشنج یک موج ناگهانی از فعالیت الکتریکی در مغز است. این وضعیت میتواند باعث رخ دادن چیزهای مختلفی شود، مثل پرش عضلات، گیجی یا احساسات عجیب. یک تومور میتواند با تحریک سلولهای مغزیای که به آنها رشد میکند، باعث تشنج شود.
آیا تومورهای مغزی میتوانند شخصیت یا شیوه فکر کردن فرد را تغییر دهند؟
بله، اگر تومور در بخشهایی از مغز باشد که شخصیت و تفکر را کنترل میکنند، مانند لوبهای پیشانی یا گیجگاهی، میتواند باعث تغییرات شود. افراد ممکن است تحریکپذیرتر، فراموشکارتر شوند یا در تمرکز مشکل پیدا کنند.
علائم «سیستمیک» یا «غیرمستقیم» تومور مغزی چیست؟
اینها علائمی هستند که مستقیماً بهدلیل فشار تومور بر بخشهای مغز ایجاد نمیشوند. آنها میتوانند به این دلیل رخ دهند که بدن با تورم (ادم) به تومور واکنش نشان میدهد، یا به این دلیل که رگهای خونی جدید و غیرطبیعی برای تغذیه تومور رشد میکنند، یا حتی چون توموری نزدیک غده هیپوفیز هورمونها را مختل میکند.
ادم مغزی چیست و چه ارتباطی با علائم تومور دارد؟
ادم تورمی است که بهعلت تجمع مایع اضافی در اطراف تومور ایجاد میشود. این تورم فشار داخل جمجمه را بیشتر میکند و علائمی مانند سردرد و تهوع را بدتر میسازد، حتی اگر خود تومور خیلی بیشتر بزرگ نشده باشد.
رگزایی چیست و چرا در مورد تومورهای مغزی از آن یاد میشود؟
رگزایی فرایندی است که در آن بدن رگهای خونی جدید میسازد. تومورها برای رشد به خونرسانی نیاز دارند، بنابراین رگزایی را تحریک میکنند. این رگهای خونی جدید و اغلب غیرطبیعی گاهی میتوانند نشت کنند یا خونریزی داشته باشند و مشکلات و علائم بیشتری ایجاد کنند.
تومورها در ناحیه هیپوفیز چگونه میتوانند علائم مختلفی ایجاد کنند؟
غده هیپوفیز بسیاری از هورمونها را کنترل میکند. اگر توموری در آنجا رشد کند، میتواند تولید هورمون را مختل کند و به مشکلاتی در رشد، متابولیسم یا دیگر عملکردهای بدن منجر شود. همچنین میتواند بر اعصاب اطراف فشار بیاورد و بینایی را تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی درباره تومورهای مغزی صحبت میشود، «سرعت علائم» یعنی چه؟
سرعت علائم به این اشاره دارد که علائم با چه سرعتی ظاهر میشوند و بدتر میشوند. اگر علائم طی چند روز یا چند هفته سریع ایجاد شوند، ممکن است در مقایسه با علائمی که طی ماهها یا سالها خیلی آهسته پیشرفت میکنند، نشاندهنده توموری تهاجمیتر باشند.
آیا سردردها همیشه نشانه تومور مغزی هستند؟
خیر، سردردها بسیار شایع هستند و معمولاً به دلایل دیگری مثل استرس یا میگرن ایجاد میشوند. با این حال، اگر سردردها شدید باشند، با دارو برطرف نشوند، شما را شب از خواب بیدار کنند، یا همراه با علائم نگرانکننده دیگری مثل ضعف یا تغییرات بینایی باشند، مهم است که به پزشک مراجعه کنید.
چه زمانی باید برای علائم احتمالی تومور مغزی به پزشک مراجعه کرد؟
اگر علائم جدید، رو به بدتر شدن یا غیرمعمولی دارید، بهویژه اگر ناگهانی ظاهر شوند، مهم است که به پزشک مراجعه کنید. این شامل سردردهای مداوم، تشنجهای جدید، تغییر در بینایی، گفتار، تعادل، شخصیت، یا گیجی یا مشکلات حافظه قابلتوجه میشود.
Emotiv یک شرکت پیشرو در فناوری عصبی است که با ابزارهای در دسترس EEG و دادههای مغزی به پیشبرد پژوهشهای علوم اعصاب کمک میکند.
Emotiv
