فهمیدن اینکه وقتی حالتان خوب نیست چه چیزی ممکن است در جریان باشد، میتواند سخت باشد. گاهی تغییرات در اینکه چگونه احساس میکنیم، میبینیم یا حتی فکر میکنیم، میتواند نشانهای از چیزی جدیتر، مانند تومور سر، باشد. همیشه هم آشکار نیست و بسیاری از این نشانهها ممکن است همراه با مشکلات دیگرِ کمخطرتر هم ظاهر شوند. اما دانستن اینکه به چه چیزهایی باید توجه کرد، نخستین گام است.
این راهنما نشانههای رایج تومور سر را توضیح میدهد تا به شما کمک کند بفهمید بدنتان چه پیامی ممکن است به شما بدهد.
چگونه یک تومور فرآیندهای طبیعی مغز را مختل میکند
یک تومور مغزی، که رشد غیرطبیعی سلولها است، میتواند این فرآیندهای حساس را به چند روش مختل کند. با رشد تومور، فضای داخل جمجمه اشغال میشود.
این امر میتواند منجر به افزایش فشار درونجمجمهای (ICP) شود و اساساً به بافت مغز اطراف فشار وارد کند. این فشار میتواند در جریان خون و عملکرد طبیعی نورونها تداخل ایجاد کند.
علاوه بر این، خود تومور میتواند مستقیماً به مناطق خاصی از مغز حمله کرده یا آنها را فشرده کند و به سلولهای مسئول عملکردهای خاص آسیب برساند. پاسخ بدن به تومور نیز میتواند باعث التهاب و تورم (ادم) در اطراف تومور شود و فشار و اختلال را بیشتر افزایش دهد.
این ترکیب از فشار مستقیم، تورم و اختلال در فعالیتهای الکتریکی میتواند خود را به صورت طیف وسیعی از علائم و نشانههای عصبی نشان دهد.
هنگامی که توده مغزی و تورم باعث افزایش فشار درونجمجمهای میشوند چه اتفاقی میافتد؟
وقتی یک تومور مغزی رشد میکند، فقط در یک جا نمینشیند؛ بلکه فضا اشغال میکند. جمجمه یک ساختار سخت است و فضای زیادی برای انبساط وجود ندارد. اینجاست که مفهوم "اثر تودهای" مطرح میشود.
با افزایش اندازه تومور، این توده شروع به فشار آوردن به بافت سالم و رگهای خونی اطراف مغز میکند. مغز تا حدی توانایی سازگاری دارد، شاید با جابجایی مایع مغزی-نخاعی (CSF)، اما این توانایی محدود است.
چگونه ادم وازوژنیک باعث تورم در اطراف تومور میشود؟
تومورها علاوه بر اشغال فضا، میتوانند باعث ایجاد تورم در مغز شوند، وضعیتی که به عنوان ادم وازوژنیک شناخته میشود. این اتفاق زمانی رخ میدهد که رگهای خونی نزدیک تومور نفوذپذیرتر میشوند و اجازه میدهند مایع به بافت مغزی اطراف نشت کند.
این نشت به حجم کلی داخل جمجمه میافزاید و فشار را بیشتر افزایش میدهد. این کار درست مانند اضافه کردن آب بیشتر به یک اسفنج از قبل پر شده است، اسفنج فقط بزرگتر میشود و به همه چیز اطراف خود فشار بیشتری وارد میکند.
چرا فشار درونجمجمهای بالا منجر به سردرد، حالت تهوع و تغییرات بینایی میشود؟
این تجمع فشار در داخل جمجمه که در اصطلاح پزشکی به عنوان افزایش فشار درونجمجمهای شناخته میشود، مسئول طیف وسیعی از علائم است. مغز دارای ساختارهای حساس به درد است و هنگامی که این ساختارها کشیده یا فشرده میشوند، میتوانند منجر به سردرد شوند.
این سردردها اغلب به عنوان سردردهایی توصیف میشوند که صبحها یا پس از فعالیتهایی که ممکن است به طور موقت جریان یا فشار خون را افزایش دهند، بدتر میشوند. این فشار همچنین میتواند بر بخشهایی از مغز که حالت تهوع و استفراغ را کنترل میکنند تأثیر بگذارد و منجر به احساس بیماری و استفراغ واقعی، گاهی بدون دلیل مشخص، شود.
بینایی نیز میتواند تحت تأثیر قرار گیرد. افزایش فشار میتواند بر عصب بینایی، که اطلاعات بصری را از چشم به مغز منتقل میکند، تأثیر بگذارد و بالقوه باعث تاری دید، دوبینی یا حتی از دست رفتن بینایی محیطی شود.
سایر علائم افزایش فشار درونجمجمهای (ICP) میتواند شامل موارد زیر باشد:
خوابآلودگی یا تغییر در سطح هوشیاری
سرگیجه یا مشکلات تعادلی
تغییرات شناختی، مانند مشکلات حافظه یا سردرگمی
ضعف یا بیحسی در اندامها
مهم است که توجه داشته باشیم در حالی که این علائم میتوانند نشاندهنده افزایش ICP به دلیل تومور باشند، اما میتوانند ناشی از بسیاری دیگر از بیماریهای مغزی نیز باشند. ارزیابی پزشکی برای تعیین علت آن ضروری است.
چگونه تداخل مستقیم با اعصاب جمجمهای بر عملکردهای حسی تأثیر میگذارد؟
گاهی اوقات، تومور فقط به بافت مغز فشار نمیآورد؛ بلکه میتواند مستقیماً روی اعصاب جمجمهای تأثیر بگذارد. این اعصاب مانند خطوط ارتباطی هستند که از مغز به بخشهای مختلف سر و گردن متصل میشوند و چیزهایی مانند بینایی، شنوایی، حرکت صورت و حس را کنترل میکنند.
هنگامی که یک تومور در نزدیکی یا روی یکی از این اعصاب رشد میکند، میتواند عملکرد طبیعی آن را مختل کرده و منجر به علائم خاصی شود.
آیا کاهش شنوایی و سرگیجه با عصب شنوایی مرتبط است؟
این عصب دو وظیفه اصلی دارد: شنوایی و تعادل. بنابراین تومورهایی که عصب شنوایی/دهلیزی را تحت تأثیر قرار میدهند، میتوانند در هر دو مورد مشکل ایجاد کنند.
افراد ممکن است متوجه زنگ زدن در گوش خود شوند، علامتی که به عنوان وزوز گوش شناخته میشود. کاهش شنوایی، که اغلب تنها در یک گوش رخ میدهد، نیز ممکن است اتفاق بیفتد.
علاوه بر شنوایی، مشکلات تعادلی نیز رایج است. این موضوع میتواند خود را به صورت احساس دوران یا سرگیجه نشان دهد، جایی که به نظر میرسد اتاق در حال چرخیدن است و حفظ تعادل را دشوار میکند.
آیا تداخل در عصب صورت میتواند باعث افتادگی و ضعف صورت شود؟
عصب صورت، عضلات مسئول حالات چهره را کنترل میکند. اگر تومور با این عصب تداخل پیدا کند، میتواند منجر به ضعف یا فلج در یک طرف صورت شود.
این امر ممکن است به صورت افتادگی پلک، پایین آمدن گوشه دهان، یا مشکل در لبخند زدن یا بستن چشم در سمت آسیبدیده ظاهر شود. مهم است بدانید که اگرچه این علائم میتوانند نگرانکننده باشند، اما میتوانند ناشی از شرایط دیگر نیز باشند.
آیا فشار روی عصب سهقلو بیحسی و درد صورت را توجیه میکند؟
عصب سهقلو عصب حسی اصلی صورت است که حس را در نواحی مختلف تامین میکند. همچنین در جویدن نقش دارد.
هنگامی که یک تومور به این عصب آسیب میزند، میتواند منجر به بیحسی، گزگز یا درد شدید و تیر کشنده در صورت شود. موقعیت و شدت این احساسات به این بستگی دارد که کدام یک از شاخههای عصب سهقلو تحت تأثیر قرار گرفتهاند.
برخی از افراد ممکن است ناراحتی یا مشکل در جویدن را نیز تجربه کنند.
نقایص عصبی کانونی ناشی از تومورها در مناطق عملکردی چیست؟
گاهی اوقات، یک تومور مغزی دقیقاً در مناطقی از مغز رشد میکند که کارهای خاصی انجام میدهند. وقتی تومور به یکی از این مناطق عملکردی حمله میکند، میتواند در آن وظیفه خاص اختلال ایجاد کند. این همان چیزی است که پزشکان به آن "نقص عصبی کانونی" میگویند - مشکلی در یک بخش خاص از سیستم عصبی.
مراکز گفتار چگونه تحت تأثیر تومورهای مغزی قرار میگیرند؟
مغز دارای مناطق تخصصی برای زبان است. ناحیه بروکا، که معمولاً در لوب پیشانی قرار دارد، کلید تولید گفتار است.
اگر تومور این ناحیه را تحت تأثیر قرار دهد، فرد ممکن است برای ساختن کلمات یا جملات با مشکل مواجه شود، حتی اگر متوجه باشد که چه گفته میشود. این وضعیت به عنوان آفازی بروکا شناخته میشود.
از طرف دیگر، ناحیه ورنیکه که به طور معمول در لوب گیجگاهی قرار دارد، برای درک زبان حیاتی است. تومور در این ناحیه میتواند منجر به آفازی ورنیکه شود، جایی که فرد ممکن است روان صحبت کند، اما کلمات او معنی زیادی ندارند و در درک صحبتهای دیگران مشکل دارد.
ارتباط بین قشر حرکتی و ضعف اندامها چیست؟
قشر حرکتی که در لوب پیشانی قرار دارد، مسئول برنامهریزی و اجرای حرکات ارادی است. تومورهایی که در این ناحیه رشد میکنند یا به آن فشار میآورند، میتوانند سیگنالهای ارسالی به عضلات را مختل کنند. این امر اغلب منجر به ضعف یا فلج در بخشهای خاصی از بدن، معمولاً در سمت مخالف تومور میشود.
به عنوان مثال، توموری که قشر حرکتی در سمت راست مغز را تحت تأثیر قرار میدهد ممکن است باعث ضعف در بازو یا پای چپ شود. این ضعف میتواند از یک دستوپا چلفتی خفیف تا ناتوانی کامل در حرکت دادن اندام آسیبدیده متغیر باشد.
درک تشنج: وقتی تومورها قشر مغز را تحریک میکنند
قشر مغز یک ناحیه بسیار فعال است و نورونها به طور مداوم از طریق سیگنالهای الکتریکی با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند. تومورها به دلیل وجود خود یا ایجاد تورم، میتوانند این سلولهای عصبی را تحریک کنند. این تحریک میتواند منجر به تخلیه الکتریکی غیرطبیعی و غیرقابل کنترل شود که ما آن را به عنوان تشنج میشناسیم.
تشنجها همیشه تشنجهای شدید و تمامبدنی نیستند. آنها میتوانند بسیار خفیف باشند و تنها بخش کوچکی از مغز را تحت تأثیر قرار دهند.
این موضوع ممکن است به صورت یک دوره کوتاه سردرگمی، یک احساس غیرعادی، طعم یا بوی عجیب، یا پرش غیرارادی در یک اندام ظاهر شود. گاهی اوقات، تشنج اولین نشانهای است که نشان میدهد مشکلی وجود دارد و بررسیهای پزشکی را به همراه دارد.
نوار مغزی (EEG) چه چیزی را درباره تشنجهای مرتبط با تومور آشکار میکند؟
در حالی که حضور فیزیکی تومور با فشار آوردن به قشر مغز، از نظر تئوری علت شروع تشنج را توضیح میدهد، الکتروانسفالوگرافی (EEG) به متخصصان اعصاب اجازه میدهد تا این تحریک را به عنوان یک رویداد علوم اعصاب قابل اندازهگیری مشاهده کنند.
نوار مغزی با ثبت مداوم فعالیت الکتریکی مغز، شواهد دقیق الکتروفیزیولوژیک از ناپایداری ناشی از تومور را ثبت میکند. هنگامی که یک توده محیط طبیعی بافت سالم اطراف را مختل میکند، اغلب یک منطقه موضعی با تحریکپذیری عصبی شدید ایجاد میکند.
در مانیتور EEG، این اختلال در تنظیم معمولاً به صورت امواج نوکتیز کانونی غیرطبیعی یا امواج تیز که دقیقاً از ناحیه هممرز با تومور منشا میگیرند، ظاهر میشود. این سیگنالهای الکتریکی متمایز به عنوان مدرکی عینی عمل میکنند که نشان میدهد این توده به طور فعال قشر مغز را تحریک کرده و وضعیت عملکردی آن را تغییر میدهد.
درک این نکته مهم است که در حالی که نوار مغزی یک ابزار تشخیصی بسیار ارزشمند است که منشاء عصبی تشنج را تأیید کرده و میزان اختلال عملکردی را ترسیم میکند، اما صرفاً ماهیت مشاهدهای دارد. نوار مغزی دادههای حیاتی مورد نیاز برای مشخص کردن تشنج و هدایت استراتژیهای دارویی را فراهم میکند، اما خود تومور زمینهای را درمان نمیکند.
چه زمانی باید برای علائم احتمالی تومور به دنبال مشاوره پزشکی حرفهای باشید؟
بسیار مهم است به یاد داشته باشید که بسیاری از علائمی که در مورد آنها صحبت کردیم، مانند سردرد یا تغییر در بینایی، میتوانند ناشی از موارد مختلفی باشند که ربطی به سرطان مغز/تومور ندارند. در بیشتر مواقع، این علائم به دلیل مشکلات با اهمیت کمتر هستند.
با این حال، اگر علائم جدید یا متفاوتی را تجربه میکنید، به خصوص اگر در طول زمان بدتر میشوند، یا اگر ترکیبی از علائم مانند سردردهای مداوم همراه با حالت تهوع یا تشنج دارید، قطعاً زمان آن رسیده است که با پزشک خود صحبت کنید.
آنها میتوانند آزمایشهایی را برای کشف علت ماجرا انجام دهند و مطمئن شوند که شما خدمات مراقبت از مغز مناسب را دریافت میکنید. اگر احساس ناخوشایندی دارید در مراجعه برای بررسی کوتاهی نکنید - توجه زودهنگام میتواند تغییر بزرگی ایجاد کند.
منابع
تابانفر، ز.، فیروزآبادی، م.، شنکایی، ز.، و شریفی، غ. (2022). غربالگری تومورهای مغزی با استفاده از الگوهای اتصال عملکردی پتانسیلهای برانگیخته بصری حالت پایدار. اتصال مغز، 12(10)، 883-891. https://doi.org/10.1089/brain.2021.0170
پرسشهای متداول
شایعترین علائم تومور سر چیست؟
شایعترین نشانهها اغلب شامل سردردهای مداوم است که ممکن است متفاوت از سردردهای معمولی باشد، تشنج، تغییرات در بینایی مانند تاری دید یا دوبینی، و مشکلات در صحبت کردن یا درک کلمات. همچنین ممکن است متوجه تغییراتی در خلقوخو یا رفتار، مشکلات تعادلی، یا ضعف و بیحسی در اعضای بدن خود شوید.
سردردهای تومور سر چه تفاوتی با سردردهای معمولی دارند؟
سردردهای ناشی از تومور سر میتوانند شدیدتر باشند و با گذشت زمان بدتر شوند. آنها اغلب متفاوت از سردردهایی هستند که قبلاً داشتهاید. این سردردها ممکن است هنگام بیدار شدن از خواب، هنگام سرفه یا عطسه، یا هنگام دراز کشیدن بدتر شوند. همچنین ممکن است با مسکنهای معمولی بهبود نیابند.
آیا تشنج میتواند از علائم تومور سر باشد؟
بله، تشنج میتواند نشانه اولیه تومور سر باشد. تشنج زمانی رخ میدهد که فعالیت الکتریکی غیرمعمولی در مغز رخ دهد که تومور میتواند با تحریک بافت مغز باعث آن شود. تشنجها میتوانند به روشهای مختلفی ظاهر شوند، از لرزش کل بدن گرفته تا خیره شدن ساده یا تجربه احساسات عجیب.
تومور سر چه نوع مشکلات بینایی میتواند ایجاد کند؟
تومور سر میتواند به چند روش بر بینایی شما تأثیر بگذارد. ممکن است دچار تاری دید شوید، دوبینی داشته باشید، بینایی جانبی خود را از دست بدهید (مانند اینکه فقط آنچه را که مستقیماً در مقابل شماست ببینید)، یا در حرکت دادن چشمان خود مشکل داشته باشید. در برخی موارد، ممکن است از دست دادن جزئی یا کامل بینایی رخ دهد.
تومور سر چگونه ممکن است بر گفتار و درک مطلب تأثیر بگذارد؟
تومورها در مناطق خاصی از مغز میتوانند پیدا کردن کلمات مناسب را سخت کنند، باعث لکنت زبان شوند یا درک صحبتهای دیگران را دشوار سازند. همچنین ممکن است در خواندن یا نوشتن با مشکل مواجه شوید. این مشکلات گاهی اوقات در ابتدا میتوانند بسیار خفیف باشند.
آیا علائم برای همه تومورهای سر یکسان است؟
خیر، علائم میتوانند تفاوتهای زیادی داشته باشند. آنها به محل قرارگیری تومور در مغز، اندازه آن و سرعت رشد آن بستگی دارند. تومور در یک ناحیه ممکن است باعث مشکلات گفتاری شود، در حالی که تومور در ناحیه دیگر ممکن است بر بینایی تأثیر بگذارد یا باعث ضعف شود.
آیا تومورهای سر میتوانند باعث تغییر در شخصیت یا رفتار شوند؟
بله، گاهی اوقات تومورهای سر میتوانند بر شخصیت یا رفتار تأثیر بگذارند. این ممکن است شامل گوشهگیرتر شدن، بدخلقی، سردرگمی یا مشکل در تمرکز باشد. در برخی موارد، افراد ممکن است به گونهای رفتار کنند که برای آنها غیرعادی است.
چه زمانی باید برای این علائم به پزشک مراجعه کنم؟
اگر علائم جدید یا متفاوتی را تجربه کردید، به خصوص اگر در طول زمان بدتر میشوند، باید به پزشک مراجعه کنید. این علائم شامل سردردهایی است که از بین نمیروند، تشنجهای جدید، تغییرات ناگهانی در بینایی، گفتار، یا حرکت، یا ترکیبی از چندین علامت است.
آیا مشکلات سلامتی دیگر نیز میتوانند همین علائم را ایجاد کنند؟
کاملاً. بسیاری از مشکلات رایج سلامتی، مانند میگرن، عفونتها یا حتی استرس، میتوانند علائمی شبیه به تومور سر ایجاد کنند. به همین دلیل مهم است که برای بررسی علت دقیق علائم خود، ارزیابی پزشکی انجام دهید.
آیا پزشک میتواند تنها با توجه به علائم من تشخیص دهد که تومور سر دارم؟
علائم سرنخهای مهمی هستند، اما برای تشخیص تومور سر کافی نیستند. پزشکان از علائم برای تصمیمگیری در مورد اینکه چه آزمایشهایی را انجام دهند استفاده میکنند. معمولاً برای دیدن اینکه آیا تومور وجود دارد یا خیر و برای تعیین اندازه و موقعیت آن، به آزمایشهای تصویربرداری مانند MRI یا سیتی اسکن نیاز است.
Emotiv یک شرکت پیشرو در فناوری عصبی است که با ابزارهای در دسترس EEG و دادههای مغزی به پیشبرد پژوهشهای علوم اعصاب کمک میکند.
کریستین بورگوس
