Các bài kiểm tra lo âu: Nhìn vào các dấu ấn sinh học và quét não

Lo âu có thể được chẩn đoán bằng các dấu ấn sinh học khách quan không?

Vì sao các nhà khoa học đang vượt ra ngoài dữ liệu lo âu tự báo cáo?

Trong một thời gian dài, việc xác định xem ai đó có rối loạn lo âu hay không chủ yếu dựa vào việc trò chuyện với họ. Bác sĩ đặt câu hỏi, và bệnh nhân mô tả họ cảm thấy thế nào.

Mặc dù đây vẫn là một phần rất quan trọng của chẩn đoán, nó có một số hạn chế. Điều mà một người cho là "rất lo lắng" có thể khác với người khác.

Thêm vào đó, đôi khi mọi người có thể không diễn đạt rõ ràng cảm xúc của mình bằng lời, hoặc thậm chí họ không nhận ra lo âu đang ảnh hưởng đến họ nhiều như thế nào. Đây là lúc các nhà khoa học thần kinh đang can thiệp, tìm kiếm những cách khách quan hơn để đo lường lo âu. Họ muốn tìm các dấu hiệu sinh học, hay dấu ấn sinh học, có thể cho một bức tranh rõ ràng hơn, tách biệt khỏi những gì một người tự báo cáo.

Hãy nghĩ như thế này: nếu một bác sĩ nghi ngờ có xương bị gãy, họ không chỉ hỏi bệnh nhân xem có cảm giác như gãy xương không. Họ dùng chụp X-quang, cho thấy một thay đổi về mặt vật lý.

Các nhà nghiên cứu khoa học thần kinh hy vọng tìm ra những dấu hiệu vật lý hoặc hóa học tương tự cho lo âu. Điều này có thể giúp chẩn đoán nhất quán hơn và thậm chí phát hiện lo âu sớm hơn.

Việc kiểm tra lo âu khác nhau như thế nào giữa thực hành lâm sàng và các phòng thí nghiệm nghiên cứu?

Điều quan trọng là phải hiểu rằng những gì xảy ra trong một phòng thí nghiệm nghiên cứu thường khá khác với một lần khám bác sĩ thông thường.

Hiện nay, ở hầu hết các phòng khám, chẩn đoán rối loạn lo âu vẫn dựa trên các tiêu chuẩn đã được thiết lập, như trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM). Việc này bao gồm phỏng vấn chi tiết và bảng câu hỏi. Những công cụ này tốt, nhưng vẫn dựa trên những gì bệnh nhân nói và cách bác sĩ lâm sàng quan sát họ.

Tuy nhiên, trong nghiên cứu, các nhà khoa học đang khám phá một phạm vi rộng hơn của những dấu ấn tiềm năng. Họ có thể xem xét những thứ như mức hormone trong nước bọt hoặc máu, các kiểu hoạt động não cụ thể được ghi nhận bằng một EEG, hoặc thậm chí là khuynh hướng di truyền.

Những phương pháp nghiên cứu này thường phức tạp hơn và có thể liên quan đến thiết bị chuyên dụng hoặc các xét nghiệm trong phòng thí nghiệm hiện chưa phải là tiêu chuẩn trong chăm sóc lâm sàng hằng ngày. Mục tiêu của nghiên cứu này là tìm ra các dấu ấn có thể cuối cùng được dùng trong phòng khám để hỗ trợ chẩn đoán, theo dõi hiệu quả của điều trị, hoặc thậm chí dự đoán ai có thể có nguy cơ cao hơn.

Chụp não và hoạt động điện có thể giúp phát hiện lo âu như thế nào?

EEG cho thấy gì về các kiểu sóng não lo âu?

Một điện não đồ, hay EEG, là một cách để xem hoạt động điện của não. Hãy nghĩ nó như đang lắng nghe tiếng thì thầm của não. Các cảm biến nhỏ, gọi là điện cực, được đặt lên da đầu để ghi nhận các tín hiệu điện này. Đối với lo âu, các nhà nghiên cứu quan tâm đến những kiểu đặc trưng có thể xuất hiện.

Ví dụ, một số nghiên cứu xem xét sự cân bằng giữa các tần số sóng não khác nhau, như sóng alpha và theta, có thể thay đổi theo trạng thái thư giãn hoặc tỉnh táo. EEG có thể cho chúng ta thấy liệu nhịp điện của não có khác ở những người đang trải qua lo âu so với những người không như vậy hay không.

Đây là một phương pháp không xâm lấn, cung cấp cái nhìn tốt về thời điểm hoạt động não diễn ra.

Các điện thế gợi liên quan đến sự kiện (ERP) được dùng để theo dõi phát hiện mối đe dọa như thế nào?

Các điện thế gợi liên quan đến sự kiện, hay ERP, là một loại đặc biệt của EEG. Chúng đo phản ứng điện của não trước các sự kiện cụ thể.

Hãy tưởng tượng cho ai đó xem một bức ảnh – một ERP sẽ ghi lại phản ứng của não khi nhìn thấy bức ảnh đó vài mili giây sau đó. Trong bối cảnh lo âu, các nhà nghiên cứu có thể đưa ra hình ảnh hoặc âm thanh trung tính hoặc có khả năng đe dọa. Sau đó họ xem não phản ứng với các kích thích này như thế nào.

Ví dụ, một thành phần ERP gọi là P300, liên quan đến sự chú ý và xử lý thông tin, có thể cho thấy sự khác biệt. Những người bị lo âu có thể có một phản ứng P300 khác với các kích thích liên quan đến đe dọa, có lẽ cho thấy phản ứng mạnh hơn hoặc nhanh hơn. Điều này giúp các nhà khoa học hiểu cách bộ não lo âu xử lý các nguy cơ tiềm ẩn.

Phản hồi thần kinh được dùng như một xét nghiệm chẩn đoán hay một phương pháp điều trị lo âu?

Phản hồi thần kinh là một trường hợp khá đặc biệt. Nó dùng EEG để cung cấp phản hồi theo thời gian thực cho một người về hoạt động não của họ.

Ví dụ, nếu EEG cho thấy một kiểu mẫu liên quan đến lo âu, hệ thống có thể đưa ra một tín hiệu (như âm thanh hoặc tín hiệu hình ảnh) để giúp người đó học cách thay đổi kiểu mẫu ấy. Mặc dù nó sử dụng đo sóng não, nhìn chung nó được xem nhiều hơn là một phương pháp điều trị hoặc luyện tập hơn là một xét nghiệm chẩn đoán.

Mục tiêu là giúp mọi người học cách tự điều chỉnh hoạt động não của mình. Tuy nhiên, dữ liệu thu thập trong các buổi phản hồi thần kinh có thể cung cấp những hiểu biết về các kiểu mẫu não liên quan đến lo âu của một cá nhân, điều này có thể giúp định hướng các cách đánh giá trong tương lai.

Những manh mối sinh hóa và hormone nào liên quan đến lo âu?

Ngoài phỏng vấn và tự báo cáo, các nhà khoa học đang khám phá hóa học bên trong cơ thể để tìm dấu hiệu của lo âu. Điều này bao gồm việc xem xét hormone và thậm chí cả gen của chúng ta để hiểu nền tảng sinh học của các rối loạn lo âu.

Các xét nghiệm nồng độ cortisol đo phản ứng căng thẳng của cơ thể như thế nào?

Cortisol là một hormone do tuyến thượng thận sản xuất, thường được gọi là "hormone căng thẳng." Khi chúng ta cảm nhận một mối đe dọa, cơ thể sẽ giải phóng cortisol, chuẩn bị cho chúng ta phản ứng "chiến hay chạy." Trong các rối loạn lo âu, hệ thống này có thể trở nên rối loạn điều hòa.

Các nhà nghiên cứu thường đo nồng độ cortisol trong nước bọt, máu hoặc nước tiểu để đánh giá phản ứng căng thẳng của cơ thể.

• Nồng độ cortisol tăng cao có thể được thấy ở giai đoạn đầu của một số tình trạng lo âu, có thể đóng vai trò như một chỉ dấu của căng thẳng đang diễn ra.

• Theo thời gian, trong một số trạng thái lo âu mạn tính, nồng độ cortisol thực ra có thể giảm, điều này có thể được theo dõi để đánh giá tiến triển của tình trạng não bộ.

• Kiểu tiết cortisol trong suốt cả ngày, chứ không chỉ một phép đo đơn lẻ, có thể cung cấp thông tin chi tiết hơn về việc điều hòa căng thẳng của cơ thể.

Mặc dù xét nghiệm cortisol có thể cung cấp thông tin hữu ích, điều quan trọng là phải nhớ rằng nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến mức của nó, bao gồm giấc ngủ, chế độ ăn uống và các tình trạng y khoa khác. Vì vậy, nó thường được xem xét cùng với các phương pháp đánh giá khác.

Liệu xét nghiệm di truyền có thể dự đoán nguy cơ phát triển lo âu của bạn không?

Di truyền đóng một vai trò trong việc một người có thể dễ phát triển các rối loạn lo âu đến mức nào. Mặc dù không có một "gen lo âu" duy nhất, nghiên cứu đã xác định một số biến thể di truyền có thể làm tăng nguy cơ của một cá nhân. Những biến thể này có thể ảnh hưởng đến cách não hoạt động, đặc biệt ở những vùng liên quan đến tâm trạng và căng thẳng.

• Tiền sử gia đình là một yếu tố đáng kể; nếu các rối loạn lo âu có trong gia đình bạn, nguy cơ của chính bạn có thể cao hơn.

• Các nghiên cứu vẫn đang tiếp tục để xác định những tổ hợp gen cụ thể có thể khiến một người dễ bị lo âu hơn.

• Xét nghiệm di truyền để đánh giá nguy cơ lo âu vẫn chủ yếu ở giai đoạn nghiên cứu và chưa phải là một công cụ chẩn đoán tiêu chuẩn.

Điều then chốt là phải hiểu rằng có khuynh hướng di truyền không có nghĩa là chắc chắn ai đó sẽ phát triển rối loạn lo âu. Các yếu tố môi trường, trải nghiệm sống và các yếu tố sinh học khác tương tác với ảnh hưởng di truyền. Vì vậy, thông tin di truyền thường được xem như một phần của bức tranh lớn hơn khi hiểu hồ sơ nguy cơ tổng thể của một người.

Những xét nghiệm hành vi và dựa trên hiệu suất nào là phổ biến nhất cho lo âu?

Các nhà khoa học cũng đang khám phá cách con người hành xử và thể hiện trong những điều kiện nhất định để hiểu về lo âu. Những phương pháp này xem xét các hành động và phản ứng có thể quan sát được, cung cấp một góc nhìn khác về trải nghiệm lo âu.

Xét nghiệm thiên lệch chú ý đo vị trí mắt tập trung như thế nào?

Một lĩnh vực được quan tâm là thiên lệch chú ý. Điều này đề cập đến xu hướng của những người bị lo âu chú ý nhiều hơn đến các kích thích đe dọa so với các kích thích trung tính hoặc tích cực.

Các nhà nghiên cứu thường dùng công nghệ theo dõi mắt để xem ánh nhìn của một người dừng lại ở đâu khi họ được cho xem hình ảnh hoặc từ ngữ có thể được coi là đe dọa. Ví dụ, một người có mức lo âu cao có thể nhanh chóng nhìn vào hình một con nhện hoặc một từ như "nguy hiểm" rồi sau đó khó chuyển hướng chú ý khỏi nó.

Sự "dính chặt" của sự chú ý vào các tín hiệu đe dọa này được cho là một cơ chế nhận thức có thể duy trì hoặc thậm chí làm trầm trọng thêm lo âu. Các nghiên cứu đã cho thấy thiên lệch này xuất hiện ở nhiều loại rối loạn lo âu khác nhau, mặc dù bản chất cụ thể của các tín hiệu đe dọa có thể khác nhau.

Xét nghiệm phản xạ giật mình tăng cường bởi sợ hãi là gì?

Một phép đo hành vi khác là phản xạ giật mình tăng cường bởi sợ hãi. Xét nghiệm này đo cách cơ thể phản ứng với một tiếng động lớn, đột ngột (kích thích giật mình) khi một người đang ở trạng thái sợ hãi hoặc lo âu so với khi họ bình tĩnh. Bình thường, một tiếng động lớn sẽ làm bạn giật mình.

Tuy nhiên, khi ai đó đang sợ hãi, phản xạ giật mình của họ có thể được khuếch đại. Trong bối cảnh phòng thí nghiệm, điều này có thể bao gồm việc đưa cho người tham gia một tín hiệu trung tính, sau đó là một luồng khí mạnh đột ngột.

Sau đó, họ có thể được cho xem một tín hiệu liên quan đến cú sốc nhẹ (tín hiệu đe dọa) rồi đến tiếng động lớn. Nếu tiếng động lớn gây ra phản ứng thể chất lớn hơn nhiều (như phản xạ chớp mắt mạnh hơn) sau tín hiệu đe dọa so với sau tín hiệu trung tính, điều đó gợi ý sự hiện diện của sợ hãi hoặc lo âu.

Phản ứng này được cho là một phản ứng tự động, có sẵn bẩm sinh, có thể bị điều biến bởi các trạng thái lo âu. Các nhà nghiên cứu dùng nó để đánh giá mức độ điều kiện hóa sợ hãi và mức lo âu.

Tương lai của công nghệ đánh giá lo âu liên tục sẽ ra sao?

Thiết bị đeo và lập kiểu hình số được dùng để theo dõi lo âu như thế nào?

Hãy nghĩ về lượng thông tin mà điện thoại và đồng hồ thông minh của chúng ta thu thập ngày nay. Các nhà khoa học đang bắt đầu xem xét dữ liệu này – những thứ như mức độ bạn di chuyển, kiểu ngủ của bạn, thậm chí tần suất bạn gõ phím hoặc dùng một số ứng dụng nhất định – để có cái nhìn rõ hơn về trạng thái tinh thần của một người.

Điều này được gọi là lập kiểu hình số. Ý tưởng là những thay đổi trong hành vi số hằng ngày của chúng ta có thể báo hiệu sự thay đổi trong mức độ lo âu, đôi khi thậm chí trước khi người đó nhận ra một cách có ý thức. Ví dụ, một người trở nên thu mình hơn có thể dùng điện thoại ít hơn, hoặc một người trải qua lo âu tăng lên có thể gặp khó khăn khi ngủ, điều mà một thiết bị đeo có thể theo dõi.

Cách tiếp cận này có thể cung cấp một phương thức để theo dõi lo âu bên ngoài phòng khám, mang lại dữ liệu liên tục, trong đời thực.

Cách tiếp cận đa dấu ấn trong xét nghiệm rối loạn lo âu là gì?

Ngày càng rõ rằng lo âu không phải là một tình trạng đơn giản với một nguyên nhân duy nhất hay một cách đo lường duy nhất. Tương lai có lẽ sẽ bao gồm việc kết hợp nhiều loại thông tin khác nhau.

Điều này có nghĩa là xem xét sinh học của một người (như mức hormone hoặc khuynh hướng di truyền), hoạt động não của họ (có thể thông qua các kỹ thuật EEG tiên tiến), và hành vi của họ (cả trong các xét nghiệm lâm sàng lẫn thông qua dữ liệu số).

Không có xét nghiệm đơn lẻ nào được kỳ vọng sẽ là một công cụ chẩn đoán hoàn hảo khi đứng một mình. Thay vào đó, các nhà nghiên cứu đang làm việc để tạo ra các bộ dấu ấn, khi được xem xét cùng nhau, có thể cung cấp một đánh giá đầy đủ và chính xác hơn.

Cách tiếp cận đa dấu ấn này nhằm phát hiện lo âu sớm hơn, hiểu rõ loại và mức độ cụ thể của nó đối với từng cá nhân, và giúp điều chỉnh phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

Triển vọng tương lai cho các dấu ấn sinh học lâm sàng của lo âu là gì?

Vậy, tất cả điều này khiến chúng ta ở đâu với các xét nghiệm lo âu? Rõ ràng là việc xác định một dấu ấn sinh học duy nhất, hoàn hảo cho các rối loạn lo âu là rất khó xảy ra, chủ yếu vì những tình trạng này rất phức tạp và có thể xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau.

Một sự kết hợp các cách tiếp cận, ghép những gì bác sĩ thấy với nhiều dấu ấn sinh học khác nhau, dường như là con đường hợp lý nhất hướng tới việc phát triển một bộ não khỏe mạnh. Những dấu ấn này có thể giúp phát hiện lo âu sớm, đặc biệt khi ai đó cần được giúp đỡ nhanh chóng.

Chúng ta đã thấy những ứng viên đầy hứa hẹn trong các thành phần của nước bọt, xét nghiệm máu, và thậm chí cả chụp não. Trong khi một số dấu ấn có thể xuất hiện nhiều hơn ở những giai đoạn nhất định của bệnh, những dấu ấn khác có thể theo dõi cách điều trị đang hoạt động.

Thách thức thực sự hiện nay là làm cho các xét nghiệm này đơn giản, giá cả phải chăng, và đủ cụ thể để thực sự hữu ích trong thực hành y khoa hằng ngày. Chắc chắn cần thêm nghiên cứu để xác định những dấu ấn nào phối hợp tốt nhất và cách chúng có thể định hướng chẩn đoán và điều trị cho từng cá nhân một cách đáng tin cậy.

Tài liệu tham khảo

1. Ferry, R. A., & Nelson, B. D. (2021). P300 xúc giác đối với các cú sốc điện không thể dự đoán: Mối liên hệ với triệu chứng lo âu, không chịu đựng được sự không chắc chắn, và tính khí thần kinh. Biological Psychology, 162, 108094. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2021.108094

2. Newsome, P., Ruiz, S. G., Gold, A. L., Pine, D. S., & Abend, R. (2023). Phản xạ giật mình tăng cường bởi sợ hãi cho thấy sự dập tắt đe dọa suy giảm trong lo âu bệnh lý. International journal of psychophysiology : official journal of the International Organization of Psychophysiology, 183, 81–91. https://doi.org/10.1016/j.ijpsycho.2022.11.011

Câu hỏi thường gặp

Dấu ấn sinh học cho lo âu là gì?

Dấu ấn sinh học là những dấu hiệu có thể đo lường trong cơ thể, có thể cho thấy một quá trình sinh học, một bệnh lý, hoặc mức độ hiệu quả của một phương pháp điều trị. Đối với lo âu, các nhà khoa học đang tìm những thứ như mức hormone cụ thể, các chất hóa học trong máu hoặc nước bọt, hoặc các kiểu mẫu trong chụp não có thể chỉ ra lo âu.

Vì sao các nhà khoa học tìm cách mới để kiểm tra lo âu ngoài việc nói chuyện với bác sĩ?

Nói chuyện với bác sĩ là quan trọng, nhưng đôi khi rất khó để mô tả chính xác cảm giác của bạn. Các nhà khoa học muốn tìm các xét nghiệm khách quan, như xét nghiệm máu hoặc chụp não, có thể giúp xác nhận chẩn đoán và hiểu mức độ nghiêm trọng của lo âu như thế nào, đặc biệt vì nhiều người bị lo âu không được chẩn đoán.

Chụp não có thể giúp phát hiện lo âu như thế nào?

Một số loại chụp não, như EEG, có thể đo hoạt động điện trong não. Các nhà nghiên cứu tìm kiếm những kiểu mẫu hoặc khác biệt cụ thể trong cách não phản ứng với những điều nhất định, điều này có thể liên quan đến lo âu. Ví dụ, tốc độ hoặc mức độ mạnh mà một số vùng não phản ứng với các mối đe dọa tiềm tàng có thể được nghiên cứu.

EEG là gì và nó được dùng cho lo âu như thế nào?

EEG, hay điện não đồ, là một xét nghiệm ghi lại hoạt động điện của não bằng các cảm biến nhỏ gắn lên da đầu. Các nhà khoa học đang nghiên cứu xem các kiểu sóng não cụ thể được ghi bằng EEG có thể liên quan đến các rối loạn lo âu hay không.

Xét nghiệm máu có thể cho biết liệu tôi có nguy cơ lo âu không?

Các nhà nghiên cứu đang khám phá xem một số chất trong máu, như hormone hoặc các protein cụ thể, có thể cho thấy nguy cơ phát triển lo âu cao hơn hoặc phản ánh mức lo âu hiện tại hay không. Tuy nhiên, những xét nghiệm này vẫn chủ yếu ở giai đoạn nghiên cứu và chưa phải là tiêu chuẩn để chẩn đoán.

Các hormone như cortisol đóng vai trò gì trong các xét nghiệm lo âu?

Cortisol là một hormone căng thẳng. Mặc dù nó là một phần quan trọng của phản ứng căng thẳng của cơ thể, mức của nó có thể thay đổi. Các nhà khoa học đang nghiên cứu cách nồng độ cortisol trong nước bọt hoặc máu có thể cho thấy căng thẳng đang diễn ra hoặc phản ứng của cơ thể với lo âu.

Có xét nghiệm di truyền nào cho lo âu không?

Hiện tại, không có một xét nghiệm di truyền duy nhất nào có thể khẳng định chắc chắn liệu ai đó có phát triển rối loạn lo âu hay không. Tuy nhiên, nghiên cứu đang xem xét cách một số gen nhất định có thể khiến ai đó dễ lo âu hơn, và điều này có thể trở thành một phần của các đánh giá nguy cơ trong tương lai.

Các xét nghiệm hành vi cho lo âu là gì?

Các xét nghiệm hành vi quan sát cách con người phản ứng trong những tình huống nhất định. Ví dụ, một số xét nghiệm xem sự chú ý của ai đó bị thu hút vào đâu (như tập trung nhiều hơn vào hình ảnh đe dọa) hoặc mức độ họ giật mình mạnh đến đâu khi phản ứng với một tiếng động đột ngột, điều này có thể khác ở những người bị lo âu.

Những xét nghiệm mới này có thay thế các cuộc phỏng vấn bác sĩ về lo âu không?

Khó có khả năng những xét nghiệm này sẽ hoàn toàn thay thế việc nói chuyện với chuyên gia y tế. Thay vào đó, chúng được kỳ vọng sẽ hoạt động cùng với phỏng vấn và các đánh giá khác, cung cấp thông tin khách quan hơn để giúp bác sĩ đưa ra chẩn đoán và kế hoạch điều trị chính xác hơn.