نظریه ذهن

چگونه مغز انسان توانایی درک ذهن‌های دیگر را پرورش می‌دهد؟

عصب‌پژوهیِ (neuroscience) پس‌زمینه در زمینه توانایی درک ذهن‌های دیگر، شبکه‌ای پراکنده از سیستم‌های سلامت مغز را نشان می‌دهد که در درجات متفاوتی در سراسر دوران کودکی و نوجوانی به بلوغ می‌رسند.

تحقیقات اخیر مدارهای عصبی خاصی را شناسایی کرده‌اند که از اجزای مختلف درک اجتماعی پشتیبانی می‌کنند؛ از دنبال کردنِ نگاهِ ساده در دوران نوزادی گرفته تا اتخاذ دیدگاه‌های پیچیده در دوران بزرگسالی.

این یافته‌ها نشان می‌دهند که «نظریه ذهن» (ToM) ترکیبی از ظرفیت‌های مرتبط به هم است که از طریق تعامل برنامه‌ریزی ژنتیکی و تجربه اجتماعی پدید می‌آیند.

نقاط عطف کلیدی رشد برای نظریه ذهن در دوران کودکی چیست؟

مسیر رشد نظریه ذهن از طریق مجموعه‌ای از نقاط عطف قابل پیش‌بینی آشکار می‌شود که نشان‌دهنده بلوغ سیستم‌های عصبی زیربنایی است.

این روند تکاملی در اولین ماه‌های زندگی با رفتارهای جهت‌گیری اجتماعی اولیه آغاز می‌شود و در دوران نوجوانی با برخورداری کامل از ظرفیت استدلال‌های اجتماعی پیچیده به اوج خود می‌رسد.

نوزادان چگونه برای اولین بار شروع به تشخیص نیت و جهت نگاه دیگران می‌کنند؟

اولین پیش‌سازهای نظریه ذهن در سال اول زندگی از طریق رفتارهای توجه مشترک و درک اقدامات هدفمند آشکار می‌شوند.

نوزادان در سنین سه ماهگی تمایل شدیدی به نگاه کردن به چهره‌ها و چشم‌ها نشان می‌دهند که گویای یک سوگیری ذاتی نسبت به محرک‌های مرتبط با اجتماع است. در شش ماهگی، نوزادان شروع به دنبال کردن جهت نگاه بزرگسالان می‌کنند که این امر نشان‌دهنده پدید آمدن توجه مشترک — یک مهارت پایه‌ای برای شناخت اجتماعی در آینده — است.

توانایی درک نیت در رفتارهای دیگران در حدود نه تا دوازده ماهگی پدیدار می‌شود. مطالعات برجسته توسط آماندا وودوارد نشان داد که نوزادان در این سن می‌توانند بین حرکات دستِ هدفمند برای رسیدن به یک شیء و برخورد تصادفی با اشیاء تمایز قائل شوند.

زمانی که نوزادان به دیدنِ حرکتِ یک بازیگر برای رسیدن به یک اسباب‌بازی خاص عادت می‌کنند، اگر بازیگر به سمت شیء دیگری در همان موقعیت دست دراز کند، علاقه مجددی از خود نشان می‌دهند، اما اگر همان شیء قبلی در موقعیت جدیدی ظاهر شود، چنین واکنشی نشان نمی‌دهند. این الگو نشان می‌دهد که نوزادان اعمال را بر اساس اهداف درک می‌کنند، نه صرفاً بر اساس حرکات فیزیکی.

کودکان معمولاً در چه مرحله‌ای بر تکالیف باور کاذب مرتبه اول تسلط پیدا می‌کنند؟

چشمگیرترین انتقال در رشد نظریه ذهن در حدود چهار سالگی رخ می‌دهد، یعنی زمانی که کودکان بر درکِ باور کاذب مرتبه اول تسلط می‌یابند. این جهش شناختی نشان‌دهنده توانایی پیش‌بینی رفتار بر اساس باور فردی دیگر است، حتی زمانی که آن باور با واقعیت در تضاد باشد.

آزمون کلاسیک «سالی-آن» این نقطه عطف را به تصویر می‌کشد: سالی یک تیله را در سبد خود می‌گذارد و اتاق را ترک می‌کند. در غیاب او، آن تیله را به جعبه خود منتقل می‌کند. وقتی سالی بازمی‌گردد، کودکان باید پیش‌بینی کنند که او کجا به دنبال تیله‌اش خواهد گشت.

کودکان سه ساله همواره پیش‌بینی می‌کنند که سالی به مکان درست (جعبه آن) نگاه خواهد کرد، که این موضوع نشان‌دهنده دشواری آن‌ها در درک این است که باور قدیمی سالی رفتار او را هدایت خواهد کرد. کودکان چهار ساله به درستی پیش‌بینی می‌کنند که سالی به مکان اولیه نگاه خواهد کرد، که نشان می‌دهد آن‌ها می‌توانند باور کاذب سالی را درباره مکان تیله بازنمایی کنند.

این تغییر تحولی با قوام و هماهنگی چشمگیری در میان فرهنگ‌ها و زبان‌های مختلف رخ می‌دهد، هرچند تفاوت‌هایی در شیوه‌های اجتماعی و تربیت فرزند وجود دارد. جهانی بودن این زمان‌بندی نشان می‌دهد که محدودیت‌های بیولوژیکی، و نمادی فراتر از صرفاً یادگیری فرهنگی، این انتقال شناختی را هدایت می‌کنند.

چه زمانی نظریه ذهن مرتبه دوم و درک هنجارهای اجتماعی پیچیده پدیدار می‌شود؟

توانایی نظریه ذهن مرتبه دوم — درک حالت‌های ذهنی تودرتو مانند «جان فکر می‌کند که مری باور دارد اسباب‌بازی داخل جعبه است» — معمولاً بین سنین پنج و شش سالگی ظاهر می‌شود.

این شکل پیشرفته از اتخاذ دیدگاه مستلزم آن است که کودکان چندین لایه از بازنمایی ذهنی را به طور همزمان دنبال کنند، که تقاضای زیادی را بر حافظه کاری و سیستم‌های کنترل اجرایی وارد می‌کند.

تسهیل روزافزون توانایی کودکان در نظریه ذهن مرتبه دوم به آن‌ها امکان می‌دهد تا پدیده‌های اجتماعی پیچیده‌تری از جمله فریبکاری، دروغ‌های مصلحت‌آمیز و هنجارهای اجتماعی را درک کنند. توانایی تشخیص اینکه افراد می‌توانند باورهایی درباره باورهای دیگران داشته باشند، به کودکان اجازه می‌دهد تا سلسله‌مراتب‌های پیچیده اجتماعی را هدایت کنند و مفاهیمی مانند شهرت، غیبت کردن و ایجاد اتحاد را درک نمایند.

کدام شبکه‌های عصبی به عنوان هسته اصلی «مغز اجتماعی» در نظر گرفته می‌شوند؟

تحقیقات علوم اعصاب شبکه‌ای پراکنده از مناطق مغزی را شناسایی کرده است که به طور جمعی از توانایی‌های نظریه ذهن پشتیبانی می‌کنند. این شبکه «مغز اجتماعی» شامل نواحی درگیر در توجه، حافظه، زبان و کنترل اجرایی است که نشان‌دهنده تقاضاهای شناختی پیچیده استدلال اجتماعی است.

نقش خاص پیوندگاه گیجگاهی‌پیشانی (TPJ) در اتخاذ دیدگاه چیست؟

پیوندگاه گیجگاهی‌پیشانی، به ویژه در نیمکره راست، به عنوان یک قطب مرکزی برای پردازش نظریه ذهن عمل می‌کند. این منطقه مغزی فعال شدن مداومی را در انواع مختلف وظایف ذهنی‌سازی نشان می‌دهد و به نظر می‌رسد به طور خاص در تمایز بین دیدگاه خود و دیگران نقش دارد.

مطالعات تصویربرداری عصبی به طور مداوم فعال شدن TPJ را هنگامی که شرکت‌کنندگان درباره باورهای دیگران استدلال می‌کنند (بدون توجه به اینکه آیا آن باورها درست هستند یا نادرست) نشان می‌دهند. این منطقه به سناریوهای باور کاذب قوی‌تر از سناریوهای باور درست پاسخ می‌دهد، که نشان‌دهنده مشارکت تخصصی در موقعیت‌هایی است که نیاز به اتخاذ دیدگاه دارند، نه صرفاً پیگیری ساده دانش.

این الگوی ارتباطی نشان می‌دهد که TPJ به عنوان یک گره حیاتی عمل می‌کند که سیستم‌های شناختی مختلف مورد نیاز برای درک اجتماعی را به هم پیوند می‌دهد.

قشر پیش‌پیشانی داخلی (mPFC) و گوه (Precuneus) چگونه به نظریه ذهن کمک می‌کنند؟

تحقیقات نشان می‌دهد که قشر پیش‌پیشانی داخلی ممکن است نقشی مکمل برای TPJ در حمایت از توانایی‌های نظریه ذهن ایفا کند. زیربخش‌های مختلف mPFC الگوهای فعال‌سازی متمایزی را در طول وظایف شناخت اجتماعی نشان داده‌اند.

از سوی دیگر، گوه (precuneus) که در قشر داخلی خلفی قرار دارد، از طریق مشارکت در خودآگاهی و تصویرسازی ذهنی به نظریه ذهن کمک می‌کند. این ناحیه زمانی فعال می‌شود که افراد بر روی حالت‌های ذهنی خود تمرکز می‌کنند و زمانی که دیدگاه دیگران را متصور می‌شوند. گوه ارتباط قوی با هر دو ناحیه TPJ و mPFC در طول وظایف استدلال اجتماعی نشان می‌دهد که گویای کمک آن به یکپارچه‌سازی اطلاعات مربوط به خود و دیگران است.

EEG و ERP چه چیزهایی را درباره زمان‌بندی شناخت اجتماعی آشکار می‌کنند؟

اگرچه MRI عملکردی در شناسایی قطب‌های آناتومیک خاص «مغز اجتماعی» فوق‌العاده است، اما عمدتاً داده‌های مکانی در رابطه با مکان وقوع استدلال اجتماعی ارائه می‌دهد.

الکتروانسفالوگرافی (EEG) و پتانسیل‌های وابسته به رویداد (ERPs) این نقاط قوت مکانی را با ارائه وضوح زمانی در سطح میلی‌ثانیه تکمیل می‌کنند و به محققان اجازه می‌دهند توالی سریع و زنده رویدادهای عصبی دخیل در استدلال اجتماعی را مشاهده کنند. این دقت برای ردیابی مراحل متمایز اتخاذ دیدگاه ضروری است؛ از پردازش حسی اولیه نشانه‌های اجتماعی تا یکپارچگی شناختی بعدی که برای درک یک باور کاذب لازم است.

از آنجا که EEG بسیار غیرتهاجمی است و نیازی به محدودیت فیزیکی شدیدی که در MRI لازم است ندارد، اغلب برای اندازه‌گیری ظهور توجه مشترک و دنبال کردن نگاه در سنین شش ماهگی استفاده می‌شود.

علاوه بر این، محققان از مؤلفه‌های ERP برای شناسایی ویژگی‌های عصبی استفاده می‌کنند که پیش از تسلط کلامی بر نقاط عطفی مانند درک باور کاذب مرتبه اول ظاهر می‌شوند. دانشمندان با مشاهده این الگوهای الکتریکی اولیه می‌توانند محدودیت‌های بیولوژیکی هدایت‌کننده مسیر رشد پیوسته شناخت اجتماعی در فرهنگ‌های مختلف را بهتر درک کنند.

نظریه ذهن شناختی و عاطفی از نظر مکانیسم چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

تحقیقات نشان داده است که نظریه ذهن شامل بخش‌های متمایز اما مرتبط به هم است که می‌توانند هم از نظر رفتاری و هم از نظر عصبی از یکدیگر تفکیک شوند. نظریه ذهن شناختی شامل استدلال درباره افکار، باورها و دانسته‌های دیگران است، در حالی که نظریه ذهن عاطفی شامل درک احساسات و عواطف دیگران می‌شود.

کدام سیستم‌های مغزی از استنتاج وضعیت عاطفی فردی دیگر پشتیبانی می‌کنند؟

نظریه ذهن عاطفی به شبکه‌های مغزی متکی است که با شبکه‌های فعال در نظریه ذهن شناختی همپوشانی دارند، اما تا حدودی از آن‌ها متمایز هستند. توانایی استنتاج وضعیت عاطفی دیگران، مناطقی را که در پردازش عاطفی دخیل هستند، از جمله آمیگدال، قشر جزیره‌ای جلویی (Anterior insula) و قشر پیشانی تحتانی درگیر می‌کند.

• آمیگدال: برای تشخیص حالات چهره‌ای عواطف و استنتاج احساس دیگران حیاتی است

• قشر جزیره‌ای جلویی: در طول تجربه عاطفی شخصی و همچنین مشاهده عواطف دیگران فعال می‌شود و از هم‌نوایی همدلانه پشتیبانی می‌کند

• سیستم‌های نورون آینه‌ای (لوبول آهیانه‌ای تحتانی، قشر حرکتی پیشین شکمی): درک را از طریق شبیه‌سازی تجسم‌یافته امکان‌پذیر می‌کنند

نتیجه‌گیری: ساختار ارتباط انسانی

نظریه ذهن نشان‌دهنده یک هماهنگی دقیق زمان‌بندی‌شده میان بلوغ بیولوژیکی و تجربه اجتماعی است.

سفر به سوی هوش اجتماعی با نگاه‌های مشترک ساده در دوران نوزادی آغاز می‌شود و به هدایت ماهرانه حالت‌های ذهنی تودرتو، مانند ذهن‌آگاهی، و هنجارهای اجتماعی پیچیده در اوایل کودکی ختم می‌شود.

در نهایت، شناخت تفکیک ساختاری میان استدلال شناختی (درک آنچه دیگران فکر می‌کنند) و همدلی عاطفی (احساس آنچه دیگران حس می‌کنند)، پیچیدگی‌های عمیق تعاملات انسانی را روشن می‌سازد.

با درک این نقاط عطف عصبی و رشدی، تقدیر عمیق‌تری نسبت به پل شناختی که به ما اجازه می‌دهد از ناظرانی منزوی به شرکت‌کنندگانی فعال و همدل در یک واقعیت اجتماعی مشترک تبدیل شویم، پیدا می‌کنیم.

منابع

1. وودوارد ای. ال. (۱۹۹۸). نوزادان به طور انتخابی شیء هدف را در حرکت دست یک بازیگر کدگذاری می‌کنند. Cognition, 69(1), 1–34. https://doi.org/10.1016/s0010-0277(98)00058-4

2. مارتین، ای. کی.، کسلر، کی.، کوک، اس.، هوانگ، جی.، و ماینتسر، ام. (۲۰۲۰). پیوندگاه گیجگاهی‌پیشانی راست به طور علّی با اتخاذ دیدگاه تجسم‌یافته مرتبط است. Journal of Neuroscience, 40(15), 3089-3095. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.2637-19.2020

3. باردی، ال.، داسمت، سی.، نیهوف، ای.، ویرسما، جی. آر.، و برَس، ام. (۲۰۱۷). همپوشانی فعال‌سازی مغز برای تکالیف باور کاذب خودبه‌خودی و صریح: شواهد جدید fMRI در زمینه پردازش باور و نقض انتظار. Social cognitive and affective neuroscience, 12(3), 391–400. https://doi.org/10.1093/scan/nsw143

4. اوتی، ای.، وولشلیگر، ای. ام.، و نول-هوسونگ، ام. (۲۰۱۵). آیا قشر پیش‌پیشانی داخلی برای نظریه ذهن ضروری است؟. PloS one, 10(8), e0135912. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0135912

پرسش‌های متداول

نظریه ذهن دقیقاً چیست؟

نظریه ذهن توانایی انسان برای نسبت دادن حالات ذهنی مانند باورها، خواسته‌ها و نیت‌ها به خود و دیگران است. این نظریه شالوده تعامل اجتماعی، استدلال اخلاقی و ارتباطات پیچیده را تشکیل می‌دهد و از طریق ترکیبی از برنامه‌ریزی ژنتیکی و تجربه اجتماعی پدید می‌آید.

کودکان معمولاً در چه سنی متوجه می‌شوند که دیگران می‌توانند باورهای نادرستی داشته باشند؟

کودکان در حدود چهار سالگی بر درک باور کاذب مرتبه اول تسلط می‌یابند، همانطور که با توانایی آن‌ها در پیش‌بینی رفتار بر اساس باور اشتباه کسی در تکالیفی مانند سناریوی سالی-آن نشان داده شده است. این تغییر تحولی با قوام چشمگیری در فرهنگ‌های مختلف رخ می‌دهد که نشان‌دهنده محدودیت‌های بیولوژیکی قوی است.

کدام ناحیه مغز به عنوان قطب اتخاذ دیدگاه در نظر گرفته می‌شود؟

پیوندگاه گیجگاهی‌پیشانی (TPJ)، به ویژه در نیمکره راست، به عنوان یک قطب مرکزی برای پردازش نظریه ذهن عمل می‌کند و به طور خاص در تمایز دیدگاه خود از دیگران نقش دارد. اختلال موقت در فعالیت TPJ استدلال باور کاذب را مختل می‌کند در حالی که استدلال‌های غیر اجتماعی مشابه را دست‌نخورده باقی می‌گذارد.

نظریه ذهن شناختی و عاطفی چه تفاوتی با هم دارند؟

نظریه ذهن شناختی شامل استدلال درباره افکار، باورها و دانسته‌های دیگران است، در حالی که نظریه ذهن عاطفی با درک احساسات و عواطف آن‌ها سر و کار دارد. این دو مؤلفه به شبکه‌های مغزی تا حدودی متمایز متکی هستند و می‌توانند به طور انتخابی آسیب ببینند، همانطور که در برخی شرایط بالینی دیده می‌شود.

نوزادان چگونه اولین نشانه‌های نظریه ذهن را نشان می‌دهند؟

نوزادان در سنین سه ماهگی نگاه کردن به چهره‌ها و چشم‌ها را ترجیح می‌دهند و تا شش ماهگی نگاه یک بزرگسال را دنبال می‌کنند و توجه مشترک را برقرار می‌کنند. در حدود نه تا دوازده ماهگی، آن‌ها رفتارهای هدفمند را درک می‌کنند و شروع به اشاره کردن برای به اشتراک گذاشتن توجه می‌کنند، که نشان‌دهنده شناخت زودهنگام این است که دیگران دیدگاه‌های بصری متفاوتی دارند.

کودکان چه زمانی توانایی درک حالت‌های ذهنی مرتبه دوم را پیدا می‌کنند؟

نظریه ذهن مرتبه دوم — توانایی بازنمایی باورهای تودرتو مانند «جان فکر می‌کند که مری باور دارد...» — معمولاً بین سنین پنج و شش سالگی ظاهر می‌شود. این پیشرفت به کودکان اجازه می‌دهد تا فریبکاری، دروغ‌های مصلحت‌آمیز و مفاهیمی مانند شهرت و اتحادهای اجتماعی را درک کنند.