Có thật là một "nhân cách gây nghiện" không?

“Nhân cách gây nghiện” là một huyền thoại hay là một thực tế?

Ý tưởng về một “nhân cách gây nghiện” đã tồn tại từ khá lâu, thường được dùng để giải thích vì sao một số người dường như dễ phát triển các chứng nghiện hơn những người khác. Nó gợi lên hình ảnh về một kiểu người cụ thể vốn được định sẵn cho sự lệ thuộc.

Tuy nhiên, từ góc nhìn khoa học thần kinh, khái niệm này tinh tế hơn nhiều so với một kiểu tính cách đơn giản.

Tại sao các chuyên gia bác bỏ định kiến về một kiểu tính cách đơn lẻ?

Quan niệm về một “nhân cách gây nghiện” đơn lẻ, có thể xác định rõ ràng, phần lớn bị các chuyên gia sức khỏe tâm thần xem là một huyền thoại. Đây không phải là một chẩn đoán chính thức được tìm thấy trong các cẩm nang chẩn đoán như DSM-5.

Thay vào đó, thuật ngữ này thường được dùng như một cách viết tắt để mô tả một tập hợp các đặc điểm và hành vi mà nghiên cứu cho thấy có thể làm tăng mức độ dễ tổn thương của một người đối với nghiện. Những đặc điểm này không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ nghiện; nhiều người có các đặc điểm này vẫn không bao giờ phát triển rối loạn sử dụng chất hoặc nghiện hành vi. Ngược lại, những người không có các đặc điểm nổi bật này vẫn có thể phát triển nghiện.

Nghiên cứu ủng hộ một phổ rủi ro thay vì một kiểu cố định như thế nào?

Mặc dù không tồn tại một “nhân cách gây nghiện” riêng biệt, ý tưởng nền tảng vẫn chỉ ra những mô thức dễ tổn thương có thật. Nghiên cứu cho thấy nghiện là một tình trạng của não bộ phức tạp, chịu ảnh hưởng bởi sự kết hợp của các yếu tố di truyền, tâm lý và môi trường. Một số đặc điểm tính cách xuất hiện thường xuyên hơn ở những người đang vật lộn với nghiện, cho thấy một phổ rủi ro hơn là một kiểu tính cách cố định.

Các đặc điểm này có thể bao gồm:

• Tính bốc đồng: Xu hướng hành động mà không cân nhắc đầy đủ hậu quả.

• Xu hướng tìm kiếm cảm giác mạnh: Mong muốn mạnh mẽ với những trải nghiệm mới mẻ, dữ dội và kích thích.

• Không ổn định về cảm xúc: Khó quản lý và điều hòa cảm xúc, thường dẫn đến căng thẳng.

• Mức độ tận tâm thấp: Gặp khó khăn với tính kỷ luật bản thân và hành vi hướng tới mục tiêu.

Những đặc điểm tính cách cốt lõi nào làm tăng nguy cơ nghiện đáng kể nhất?

Tính bốc đồng cao: Hành động mà không suy nghĩ

Tính bốc đồng được đặc trưng bởi xu hướng hành động theo những thôi thúc hay ham muốn đột ngột mà không suy xét nhiều về hậu quả. Điều này có thể biểu hiện qua việc khó trì hoãn sự thỏa mãn, đưa ra quyết định hấp tấp và khó cưỡng lại phần thưởng tức thời, ngay cả khi chúng đi kèm rủi ro lâu dài.

Đối với những người bốc đồng cao, niềm vui hay sự nhẹ nhõm tức thời do một chất gây nghiện hoặc một hành vi mang lại có thể đặc biệt cuốn hút, lấn át những lo ngại về tác hại tiềm ẩn. Đặc điểm này có thể khiến việc ngừng sử dụng một chất sau khi đã bắt đầu hoặc chống lại thôi thúc trở nên khó khăn hơn.

Tìm kiếm cảm giác mạnh: Động lực hướng tới sự mới lạ và cường độ

Tìm kiếm cảm giác mạnh bao gồm khao khát mạnh mẽ đối với những trải nghiệm mới, đa dạng, phức tạp và mãnh liệt. Những người có đặc điểm này thường khao khát sự hứng khởi, mới lạ và phiêu lưu, và họ có thể nhanh chóng cảm thấy chán với sự lặp lại.

Động lực này có thể khiến họ thử các chất hoặc tham gia vào những hành vi mạo hiểm để tìm kiếm cảm giác phấn khích hay trạng thái kích thích cao hơn. Những cảm giác mãnh liệt ban đầu liên quan đến việc sử dụng chất có thể rất hấp dẫn đối với người tìm kiếm cảm giác mạnh, từ đó có thể dẫn đến việc sử dụng lặp lại để tái tạo lại cường độ ban đầu đó.

Thần kinh bất ổn và thôi thúc tiêu cực: Đối phó với căng thẳng

Thần kinh bất ổn là một chiều kích nhân cách liên quan đến xu hướng trải nghiệm các cảm xúc tiêu cực như lo âu, lo lắng, buồn bã và dễ cáu kỉnh. Khi kết hợp với “thôi thúc tiêu cực”, một khía cạnh của tính bốc đồng, cá nhân có thể cảm thấy thôi thúc mãnh liệt phải hành động bốc đồng để trốn tránh hoặc làm giảm những cảm xúc khó chịu này.

Thay vì phát triển những cơ chế đối phó lành mạnh hơn, họ có thể tìm đến các chất hoặc hành vi như một lối thoát nhanh chóng, dù chỉ tạm thời, khỏi nỗi đau cảm xúc. Mô thức này có thể tạo ra một vòng lặp, trong đó cảm xúc tiêu cực kích hoạt việc sử dụng chất, rồi điều đó lại có thể dẫn đến nhiều cảm xúc tiêu cực hơn.

Mức độ tận tâm thấp: Khó khăn với tính tự kỷ luật

Tận tâm là một đặc điểm liên quan đến tính tự kỷ luật, sự ngăn nắp và hành vi hướng tới mục tiêu. Những người có mức tận tâm thấp có thể gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch, tự kiểm soát và thực hiện các cam kết.

Điều này có thể khiến họ khó cưỡng lại cám dỗ, quản lý trách nhiệm hoặc tuân thủ kế hoạch điều trị. Thiếu khả năng tự điều chỉnh có cấu trúc có thể làm họ dễ đưa ra quyết định bốc đồng hơn và ít có khả năng đáp ứng những yêu cầu của quá trình hồi phục, vốn thường đòi hỏi nỗ lực nhất quán và tuân thủ thói quen.

Tư duy và sinh học của một cá nhân ảnh hưởng đến sự dễ tổn thương như thế nào?

Mặc dù các đặc điểm tính cách cho ta cái nhìn thoáng qua về những điểm dễ tổn thương tiềm tàng, thế giới nội tâm của một người—tư duy của họ, cách họ xử lý cảm xúc, và hệ thống tưởng thưởng của não bộ—đóng vai trò quan trọng trong nguy cơ nghiện. Đây không phải là những đặc điểm cố định mà là những khía cạnh năng động trong cách một người trải nghiệm thế giới và trạng thái nội tại của chính mình.

Vai trò của độ nhạy với phần thưởng trong việc thúc đẩy hành vi cưỡng bức là gì?

Một số người sở hữu một bộ não được “lập trình” để phản ứng mạnh hơn với phần thưởng. Độ nhạy với phần thưởng tăng cao này có nghĩa là những hoạt động hoặc chất kích hoạt sự giải phóng dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng liên quan đến khoái cảm và động lực, có thể đặc biệt cuốn hút.

Đối với những người này, cảm giác hưng phấn ban đầu từ một chất hoặc một hành vi cưỡng bức có thể mạnh hơn, tạo ra động lực lớn hơn để lặp lại trải nghiệm. Điều này không có nghĩa là họ được định sẵn sẽ nghiện, nhưng nó cho thấy một khuynh hướng sinh học có thể khiến một số con đường trở nên hấp dẫn hơn.

Những khó khăn trong điều hòa cảm xúc dẫn đến việc tìm kiếm tác động từ bên ngoài như thế nào?

Nhiều người đang vật lộn với nghiện cho biết họ sử dụng chất hoặc tham gia vào các hành vi như một cách đối phó với những cảm xúc khó khăn. Điều này có thể bắt nguồn từ những thách thức trong điều hòa cảm xúc, tức là khả năng quản lý và phản ứng với trải nghiệm cảm xúc theo cách lành mạnh.

Khi đối mặt với căng thẳng, lo âu, buồn bã, hay thậm chí là sự buồn chán, những người khó điều chỉnh các cảm xúc này có thể tìm đến các nguồn bên ngoài để được giải tỏa. Điều này có thể tạo ra một vòng lặp trong đó chất hoặc hành vi mang lại sự an ủi tạm thời, nhưng cuối cùng lại làm trầm trọng thêm nỗi đau cảm xúc nền tảng, dẫn đến sự phụ thuộc vào nó để duy trì ổn định cảm xúc.

Vì sao các hành vi cưỡng bức đồng thời thường xuất hiện cùng nhau?

Không hiếm gặp khi những người có mức dễ tổn thương với nghiện lại biểu hiện các mô thức cưỡng bức ở những lĩnh vực ngoài việc sử dụng chất. Điều này có thể bao gồm các hành vi như cờ bạc quá mức, mua sắm cưỡng bức, ăn uống rối loạn hoặc sử dụng internet có vấn đề.

Những hành vi này thường chia sẻ các cơ chế nền tảng với nghiện chất, chẳng hạn như động lực tìm kiếm sự thỏa mãn tức thì, khó kiểm soát xung động và dùng hành vi để trốn tránh cảm xúc tiêu cực. Sự hiện diện của một hành vi cưỡng bức đôi khi có thể mở đường cho những hành vi khác, tạo ra một mạng lưới phức tạp của các thách thức làm tăng tổng thể mức độ dễ tổn thương.

Hoạt động não bộ có thể cung cấp bằng chứng khách quan về sự dễ tổn thương với nghiện không?

Để hiểu các gốc rễ sinh học của sự dễ tổn thương với nghiện, các nhà nghiên cứu sử dụng điện não đồ (EEG) để xác định những dấu hiệu điện đặc thù tương ứng về mặt vật lý với các đặc điểm tâm lý như tính bốc đồng và độ nhạy với phần thưởng. Bằng cách phân tích cả sóng não lúc nghỉ ngơi và các điện thế gợi liên quan đến sự kiện (phản ứng điện tức thời của não trước một kích thích), các nhà khoa học có thể đo một cách khách quan những cơ chế thần kinh khiến một số người có nguy cơ cao hơn:

• Âm tính liên quan đến lỗi (ERN) và sự mù mờ trước hậu quả: ERN là một cú trũng điện âm sắc nét xảy ra trong vòng vài phần nghìn giây sau khi một người nhận ra mình đã mắc lỗi. Đây là “chuông báo động” thần kinh của não bộ. Các nghiên cứu cho thấy những người rất bốc đồng thường biểu hiện một ERN bị suy giảm trong các nhiệm vụ ra quyết định mạo hiểm. Điều này có nghĩa là não của họ thực sự ghi nhận ít cảnh báo hơn khi họ đưa ra lựa chọn sai, cho thấy một kiểu “mù” sinh học trước các hậu quả tiêu cực lâu dài.

• Tỷ lệ Theta/Beta tăng cao (TBR) và phản ứng với phần thưởng: Các nhà nghiên cứu cũng phân tích dữ liệu EEG ở trạng thái nghỉ, đặc biệt xem xét tỷ lệ giữa sóng não chậm (Theta) và nhanh (Beta) ở thùy trán. Một TBR tăng cao ở vùng giữa trán là một dấu ấn sinh học cho thấy khả năng kiểm soát vỏ não đối với các mạch động lực dưới vỏ não bị giảm. Một người có dấu hiệu này rất dễ bị “theo dấu hiệu” (sign-tracking), một trạng thái cực kỳ nhạy với phần thưởng, trong đó họ bị cố định một cách dữ dội và sinh học vào các tín hiệu dự báo phần thưởng tiềm năng.

• Sóng P300 suy giảm (kiểm soát ức chế): P300 là một tín hiệu ERP quan trọng đối với kiểm soát nhận thức và ức chế hành động. Trong các nhiệm vụ “No-Go” (khi đối tượng phải đột ngột dừng một hành động thể chất tự động), những cá nhân có khuynh hướng di truyền và tâm lý cao đối với việc sử dụng chất luôn cho thấy biên độ P300 giảm đáng kể, chứng minh một thiếu hụt đo lường được trong hệ thống phanh của não.

Cần lưu ý rằng EEG và việc xác định các dấu ấn thần kinh này chỉ được sử dụng nghiêm ngặt trong các bối cảnh nghiên cứu lâm sàng để lập bản đồ các cơ chế nền tảng của hành vi. Chúng không phải là công cụ chẩn đoán công khai để dự đoán nguy cơ cụ thể của một cá nhân trong việc phát triển chứng nghiện.

Tuy nhiên, những chỉ số sinh lý này cung cấp bằng chứng khách quan, quan trọng rằng các đặc điểm tính cách liên quan đến nghiện không phải là thất bại về đạo đức, mà bắt nguồn sâu xa từ sinh học thần kinh có thể đo lường được.

Khi nào những xu hướng tính cách này vượt qua ranh giới để trở thành vấn đề?

Điều quan trọng là phải hiểu rằng việc có một số đặc điểm tính cách nhất định, như tính bốc đồng hoặc xu hướng tìm kiếm trải nghiệm mới, không tự động có nghĩa là ai đó sẽ nghiện. Nhiều người có những đặc điểm này vẫn sống một cuộc sống trọn vẹn và lành mạnh. Sự khác biệt then chốt nằm ở cách những đặc điểm này biểu hiện và tương tác với các yếu tố khác.

Sự chuyển đổi từ một đặc điểm tính cách sang một vấn đề tiềm tàng thường xảy ra khi những xu hướng này bắt đầu gây ra căng thẳng đáng kể hoặc suy giảm chức năng trong đời sống hằng ngày.

Làm thế nào để nhận ra sự chuyển từ đặc điểm sang cưỡng bức?

Một số dấu hiệu có thể cho thấy các đặc điểm tính cách đang góp phần vào hành vi có vấn đề chứ không chỉ đơn thuần là một phần trong tính cách của ai đó. Những dấu hiệu này bao gồm:

• Mất kiểm soát: Khó khăn trong việc giới hạn sử dụng một chất hoặc tham gia vào một hành vi, ngay cả khi có ý định dừng lại hoặc giảm bớt.

• Hậu quả tiêu cực: Tiếp tục hành vi mặc dù đã gây hại cho các mối quan hệ, công việc, học tập hoặc sức khỏe não bộ.

• Bị ám ảnh: Dành một lượng lớn thời gian để nghĩ về, tìm kiếm, sử dụng hoặc hồi phục sau chất hay hành vi đó.

• Bỏ bê trách nhiệm: Ưu tiên chất hoặc hành vi hơn những nghĩa vụ quan trọng, chẳng hạn như gia đình, công việc hoặc vệ sinh cá nhân.

• Triệu chứng cai: Trải qua khó chịu về thể chất hoặc tâm lý khi chất bị ngừng sử dụng hoặc hành vi bị gián đoạn.

Những dấu hiệu này cho thấy hành vi đã vượt ra ngoài sở thích hay xu hướng đơn giản và đã trở thành cưỡng bức.

Tại sao bối cảnh và môi trường là những yếu tố then chốt trong nguy cơ nghiện?

Môi trường của một người đóng vai trò quan trọng trong việc liệu một số đặc điểm có dẫn đến nghiện hay không. Chẳng hạn, một người có xu hướng tìm kiếm cảm giác mạnh cao có thể chuyển nguồn năng lượng đó sang các môn thể thao mạo hiểm hoặc những con đường nghề nghiệp đầy thách thức trong một môi trường hỗ trợ.

Tuy nhiên, trong một môi trường nơi việc sử dụng chất được coi là bình thường hoặc dễ tiếp cận, chính những xu hướng đó có thể dẫn đến việc sử dụng chất có vấn đề. Các yếu tố như áp lực bạn bè, tiền sử gia đình có nghiện, tiếp xúc sớm với chất và mức độ căng thẳng hoặc sang chấn cao đều có thể làm tăng mức độ dễ tổn thương.

Sự hiện diện của các đặc điểm này khi đứng riêng lẻ dự đoán nghiện kém hơn nhiều so với sự tương tác của chúng trong một bối cảnh sống cụ thể.

Khi nào tự nhận thức là chưa đủ và cần hỗ trợ chuyên môn?

Mặc dù tự nhận thức là một bước đầu tiên có giá trị, nhưng nó không phải lúc nào cũng đủ để quản lý các rủi ro liên quan đến một số đặc điểm tính cách và mô thức nghiện tiềm tàng.

Khi hành vi bắt đầu ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống của một người, hoặc khi các nỗ lực kiểm soát chúng không thành công, thì cần đến sự giúp đỡ chuyên môn. Điều này có thể bao gồm việc tìm kiếm đánh giá từ các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe hoặc các chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Họ có thể giúp phân biệt giữa các đặc điểm tính cách và một rối loạn đang hình thành, đồng thời thảo luận các biện pháp can thiệp tiềm năng. Các phương pháp điều trị thường bao gồm liệu pháp hành vi, chẳng hạn như Liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT) hoặc Liệu pháp hành vi biện chứng (DBT), có thể dạy các chiến lược đối phó để quản lý tính bốc đồng, điều hòa cảm xúc và giải quyết các vấn đề nền tảng.

Trong một số trường hợp, thuốc cũng có thể được xem xét như một phần của kế hoạch điều trị rộng hơn, đặc biệt nếu có các tình trạng sức khỏe tâm thần đồng thời. Mục tiêu là phát triển những cách lành mạnh hơn để xử lý căng thẳng và định hướng các khuynh hướng bẩm sinh một cách xây dựng.

Hiểu về sự dễ tổn thương có thể dẫn đến một cuộc sống lành mạnh hơn như thế nào?

Vì vậy, mặc dù ý tưởng về một “nhân cách gây nghiện” riêng biệt không phải là một chẩn đoán chính thức, nó vẫn phản ánh những mô thức có thật. Chúng ta đã thấy rằng những đặc điểm như tính bốc đồng, động lực tìm kiếm trải nghiệm mới và khó quản lý cảm xúc có thể khiến một người dễ bị nghiện hơn.

Nhưng điều đó không phải là định mệnh đã an bài. Di truyền, môi trường sống và trải nghiệm cá nhân của chúng ta đều góp phần, và chúng tương tác với nhau theo những cách phức tạp.

Tin tốt là việc hiểu những điểm dễ tổn thương này là bước đầu tiên. Bằng cách xây dựng kỹ năng đối phó vững chắc, tìm kiếm sự hỗ trợ và đưa ra những lựa chọn có ý thức, mọi người có thể giảm đáng kể nguy cơ và sống những cuộc đời lành mạnh hơn, ngay cả khi họ có những đặc điểm vốn có thể làm tăng mức độ dễ tổn thương của mình.

Tài liệu tham khảo

1. Hasan, H. M., El Rasheed, A. H., Bastawy, M., Elhamshary, M. M., & Ghanem, M. M. (2025). Rối loạn nhân cách liên quan đến rối loạn sử dụng rượu, heroin và thuốc an thần trong một mẫu Ai Cập: nghiên cứu sơ bộ. The Egyptian Journal of Neurology, Psychiatry and Neurosurgery, 61(1), 94. https://doi.org/10.1186/s41983-025-01027-7

2. Folivi, F., Denaro, C. M., Hartley, A. A., Bukach, C. M., Couperus, J. W., & Reed, C. L. (2025). Khía cạnh bất ổn nhận thức của tính bốc đồng dự đoán ERN: Một nghiên cứu ERP. International Journal of Psychophysiology, 214, 113206. https://doi.org/10.1016/j.ijpsycho.2025.113206

3. Mattioni, L., Di Gregorio, F., Badioli, M., Danti, C., Degni, L. A., Finotti, G., ... & Garofalo, S. (2025). TỶ LỆ THETA/BETA Ở TRẠNG THÁI NGHỈ TIẾT LỘ CÁC DẤU ẤN THẦN KINH KHÁC BIỆT Ở NHỮNG CÁ NHÂN CÓ XU HƯỚNG THEO DẤU HIỆU CAO. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging. https://doi.org/10.1016/j.bpsc.2025.12.001

4. Antón-Toro, L. F., Shpakivska-Bilan, D., López-Abad, L., Del Cerro-León, A., Uceta, M., Bruña, R., ... & Maestú, F. (2025). Khuynh hướng say rượu bia quá mức ở thanh thiếu niên có liên quan đến các khác biệt trong trường liên quan đến sự kiện MEG của kiểm soát ức chế. Frontiers in Psychiatry, 16, 1696748. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2025.1696748

Các câu hỏi thường gặp

“Nhân cách gây nghiện” thực ra là gì?

Thuật ngữ “nhân cách gây nghiện” không phải là một chẩn đoán y khoa chính thức. Nó giống như một biệt danh cho một tập hợp các đặc điểm tính cách có thể khiến ai đó dễ phát triển nghiện hơn. Hãy xem nó như một nhóm đặc điểm chứ không phải một rối loạn cụ thể.

Có “nhân cách gây nghiện” nghĩa là chắc chắn ai đó sẽ nghiện không?

Không, hoàn toàn không. Có những đặc điểm liên quan đến nguy cơ nghiện không hề định đoạt số phận của bạn. Nhiều người có các đặc điểm này vẫn không bao giờ phát triển nghiện. Nó giống như việc có xác suất bị cảm lạnh cao hơn; điều đó không có nghĩa là bạn chắc chắn sẽ bị ốm.

Một số đặc điểm phổ biến liên quan đến sự dễ tổn thương với nghiện là gì?

Một số đặc điểm phổ biến bao gồm hành động mà không suy nghĩ nhiều trước (tính bốc đồng), luôn tìm kiếm những trải nghiệm mới và thú vị (tìm kiếm cảm giác mạnh), khó khăn trong việc xử lý căng thẳng hoặc cảm xúc tiêu cực, và gặp khó trong việc tự kiểm soát hoặc bám theo kế hoạch.

Nghiện có phải chỉ do một thứ, như tính cách, gây ra không?

Không, nghiện thường là sự kết hợp của nhiều yếu tố. Gen, tính cách và trải nghiệm sống của bạn đều cùng tác động với nhau. Nó không chỉ do một yếu tố duy nhất dẫn đến nghiện.

Tính bốc đồng làm tăng nguy cơ nghiện như thế nào?

Những người bốc đồng thường hành động trước rồi mới nghĩ sau. Điều này có thể khiến họ thử các hành vi hoặc chất nguy hiểm mà không cân nhắc đầy đủ đến tác hại hay hậu quả tiềm ẩn.

Mối liên hệ giữa tìm kiếm cảm giác mạnh và nghiện là gì?

Những người luôn tìm kiếm cảm giác mạnh và trải nghiệm mới có thể bị cuốn hút bởi cảm giác mãnh liệt mà một số chất hoặc hành vi gây nghiện có thể mang lại. Họ có thể dễ chán và cần nhiều kích thích hơn.

Những khó khăn với cảm xúc ảnh hưởng đến nguy cơ nghiện như thế nào?

Khi mọi người gặp khó khăn trong việc quản lý cảm xúc của mình, đặc biệt là những cảm xúc tiêu cực như buồn bã hay lo âu, họ có thể tìm đến ma túy hoặc một số hành vi nhất định như một cách để trốn tránh hoặc làm tê liệt những cảm xúc đó. Điều này có thể trở thành một mô thức.

Việc tự gắn nhãn mình là có “nhân cách gây nghiện” có hữu ích không?

Tự gắn nhãn cho mình có thể không phải là cách tiếp cận hữu ích nhất. Đôi khi nó khiến mọi người cảm thấy như họ không thể thay đổi hoặc nghiện là điều không thể tránh khỏi. Tập trung vào các hành vi cụ thể và học những kỹ năng mới thường hiệu quả hơn.