Thiền là một phương pháp đã tồn tại từ rất lâu, và về cơ bản là rèn luyện tâm trí của bạn. Bạn sử dụng các kỹ thuật khác nhau để tập trung sự chú ý và trở nên tỉnh thức hơn về những gì đang diễn ra, cả bên trong bạn lẫn xung quanh bạn. Mục tiêu thường là đạt đến trạng thái bình an và minh mẫn trong tâm trí.
Rất nhiều người đang thử nó vì đủ loại lý do, từ giảm căng thẳng đến đơn giản là cảm thấy hiện diện hơn trong cuộc sống hằng ngày của họ.
Thiền là gì?
Thiền là một thực hành trong đó một người sử dụng một kỹ thuật – chẳng hạn như sự tỉnh thức (mindfulness), hoặc tập trung tâm trí vào một đối tượng, suy nghĩ hoặc hoạt động cụ thể – để rèn luyện sự chú ý và nhận thức, đồng thời đạt được trạng thái tinh thần minh mẫn, cảm xúc bình tĩnh và ổn định. Về cơ bản, đó là một cách để rèn luyện tâm trí.
Mặc dù thuật ngữ "thiền" có thể bao gồm nhiều thực hành đa dạng thuộc các nền văn hóa và truyền thống khác nhau, nhưng một điểm chung là nỗ lực có chủ ý nhằm điều chỉnh các quá trình tinh thần của một người.
Một số định nghĩa nhấn mạnh các mục tiêu cụ thể, như đạt được trạng thái nghỉ ngơi sâu, nâng cao sự tỉnh táo hoặc thậm chí là cảm giác hạnh phúc tột cùng. Những định nghĩa khác tập trung vào chính quá trình này, mô tả nó như một kỹ thuật tinh thần có tính hệ thống được thực hành lặp đi lặp lại.
Bất kể cách tiếp cận cụ thể là gì, ý tưởng cốt lõi là đạt được sự kiểm soát tự nguyện lớn hơn đối với trạng thái tinh thần của chính mình. Sự tự điều chỉnh này là chìa khóa mang lại những lợi ích tiềm năng của nó.
Nhìn chung, các kỹ thuật thiền có thể được phân thành hai loại chính:
Thiền tập trung (Focused meditation): Điều này liên quan đến việc tập trung sự chú ý vào một điểm duy nhất, như hơi thở, một từ (thần chú) hoặc một đối tượng.
Thiền quan sát mở rộng (Open monitoring meditation - mindfulness): Điều này liên quan đến việc chú ý đến bất kỳ điều gì xuất hiện trong nhận thức của bạn mà không phán xét, bao gồm cả suy nghĩ, cảm xúc và cảm giác cơ thể.
Điều quan trọng cần lưu ý là các danh mục này không phải lúc nào cũng loại trừ lẫn nhau và nhiều thực hành có sự kết hợp các yếu tố của cả hai. Bản thân việc thực hành thường được mô tả như một cách để tách rời khỏi lối suy nghĩ tự động liên tục và quan sát các sự kiện tinh thần mà không bị chúng cuốn đi.
Lợi ích của Thiền
Thiền mang lại một loạt các tác động tích cực có thể ảnh hưởng đến cả sức khỏe tinh thần và thể chất. Thực hành thường xuyên có liên quan đến việc giảm mức độ căng thẳng cảm nhận được, giúp mọi người cảm thấy thoải mái hơn trong cuộc sống hàng ngày. Nó cũng có thể dẫn đến nhận thức rõ hơn về suy nghĩ và cảm xúc của chính mình, nuôi dưỡng một trạng thái cảm xúc cân bằng hơn.
Nghiên cứu cho thấy thiền có thể góp phần cải thiện sự tập trung và khoảng chú ý. Bằng cách rèn luyện tâm trí để tập trưng, các cá nhân có thể thấy dễ dàng hơn trong việc duy trì hoàn thành nhiệm vụ và kiểm soát sự xao nhãng. Hơn nữa, một số nghiên cứu chỉ ra rằng thiền có thể đóng một vai trò trong việc kiểm soát cơn đau, có khả năng làm thay đổi cách cơ thể cảm nhận sự khó chịu.
Bên cạnh các khía cạnh tinh thần, có những bằng chứng chỉ ra những thay đổi sinh lý liên quan đến thiền. Chúng có thể bao gồm giảm nhịp tim, giảm sản xuất hormone căng thẳng của cơ thể và làm chậm tần số thở. Những thay đổi sinh lý này đóng góp vào cảm giác thư thái nói chung.
Các lợi ích chính thường được báo cáo bao gồm:
Giảm cảm giác căng thẳng và lo âu.
Cải thiện khả năng tập trung và duy trì sự chú ý.
Nhận thức về bản thân và điều chỉnh cảm xúc tốt hơn.
Tiềm năng cải thiện chất lượng giấc ngủ.
Cảm giác bình tĩnh và tri thức minh mẫn (mental clarity) nói chung.
Cách Thiền
Bắt đầu với thiền thường đơn giản hơn mọi người tưởng tượng, mặc dù nó cũng có thể đặt ra những thách thức riêng. Có một vài phương thức, mỗi phương thức đều có những lợi ích và phương pháp riêng.
Thiền Định Hướng Dẫn
Thiền định hướng dẫn liên quan đến việc làm theo các chỉ dẫn bằng lời nói, thường được cung cấp bởi một bản ghi âm hoặc một giáo viên. Những người hướng dẫn này thường dẫn dắt người thực hành thông qua các kỹ thuật khác nhau, chẳng hạn như tập trung vào hơi thở, cảm giác cơ thể hoặc các hình ảnh trực quan cụ thể.
Cách tiếp cận này có thể đặc biệt hữu ích cho những người mới bắt đầu vì nó cung cấp cấu trúc và sự hỗ trợ, giúp dễ dàng duy trì sự hiện diện và tham gia hơn. Các chỉ dẫn giúp hướng sự chú ý và nhẹ nhàng đưa nó trở lại khi tâm trí đi lang thang.
Ứng Dụng Thiền
Các ứng dụng thiền đã trở thành một công cụ phổ biến để thực hành thiền. Chúng cung cấp một loạt các tính năng, bao gồm các phiên hướng dẫn cho các mức độ kinh nghiệm khác nhau, bộ hẹn giờ và theo dõi tiến trình.
Nhiều ứng dụng cung cấp nội dung đa dạng, từ các bài tập giới thiệu ngắn đến các bài thực hành dài hơn, chuyên sâu hơn. Chúng cho phép sự linh hoạt, giúp mọi người có thể thiền một cách thuận tiện, dù ở nhà hay khi đang di chuyển.
Một số ứng dụng cũng tích hợp các tính năng như nhắc nhở để giúp xây dựng thói quen thực hành nhất quán.
Khóa Tu Thiền
Một khóa tu thiền mang lại trải nghiệm nhập vai dành riêng cho việc thực hành thiền, thường là trong một thời gian dài. Các khóa tu này thường diễn ra trong một môi trường yên tĩnh, biệt lập, giảm thiểu tối đa các tác nhân gây xao nhãng từ bên ngoài.
Người tham gia thường tuân theo một lịch trình có cấu trúc bao gồm các khoảng thời gian thiền im lặng, các hoạt động chánh niệm, và đôi khi là các bài giảng hoặc thảo luận. Các khóa tu có thể mang lại cơ hội để đào sâu việc thực hành, đạt được những góc nhìn mới và nuôi dưỡng cảm giác bình tĩnh và nhận thức bền vững hơn, tránh xa các thói quen hàng ngày.
Các Kỹ Thuật Thiền
Có nhiều cách để thực hành thiền, và các kỹ thuật khác nhau tập trung vào các khía cạnh khác nhau của sự chú ý và nhận thức. Các phương pháp này không phải lúc nào cũng loại trừ lẫn nhau và thường có thể kết hợp với nhau.
Thiền Siêu Vượt
Thiền Siêu Vượt (Transcendental Meditation - TM) là một hình thức thiền thần chú cụ thể. Người thực hành thầm lặp đi lặp lại một câu thần chú được cá nhân hóa, một âm thanh hoặc một từ, trong khoảng 15-20 phút, hai lần một ngày.
Kỹ thuật này nhằm mục đích cho phép tâm trí lắng dịu một cách tự nhiên sang trạng thái tỉnh thức nghỉ ngơi. Nó được giảng dạy thông qua các hướng dẫn viên được chứng nhận và bao gồm một khóa học có cấu trúc.
Thiền Từ Bi
Còn được gọi là thiền Metta, thực hành này tập trung vào việc nuôi dưỡng cảm giác ấm áp, tử tế và lòng trắc ẩn đối với bản thân và những người khác.
Nó thường liên quan đến việc thầm lặp đi lặp lại các cụm từ thể hiện thiện chí, bắt đầu với chính mình và dần dần mở rộng đến những người thân yêu, những người bình thường, những người khó khăn và cuối cùng là tất cả chúng sinh. Mục đích là để phát triển một tâm thế cởi mở và đồng cảm hơn.
Thiền Biết Ơn
Thiền biết ơn liên quan đến việc tập trung một cách có ý thức vào những điều mà người ta cảm thấy biết ơn. Điều này có thể được thực hiện bằng cách suy ngẫm về những người, trải nghiệm hoặc tài sản cụ thể mang lại niềm vui hoặc sự nâng đỡ.
Thực hành này khuyến khích sự chuyển dịch trong góc nhìn hướng tới sự trân trọng, điều này có thể dẫn đến việc gia tăng các cảm xúc tích cực và cảm giác mãn nguyện lớn hơn.
Thiền Quét Cơ Thể
Trong thiền quét cơ thể, sự chú ý được hướng một cách hệ thống đến các bộ phận khác nhau của cơ thể, nhận biết bất kỳ cảm giác nào mà không phán xét.
Thực hành thường bắt đầu từ các ngón chân và di chuyển chậm rãi lên qua chân, thân mình, cánh tay và đầu. Nó giúp tăng cường nhận thức về các cảm giác thể chất và có thể thúc đẩy sự thư giãn cũng như giải phóng căng thẳng.
Thiền Zen
Thiền Zen, hay Tọa thiền (Zazen), là một thực hành cốt lõi trong Phật giáo Thiền tông. Nó thường liên quan đến việc ngồi trong một tư thế cụ thể, tập trung vào hơi thở, và quan sát các suy nghĩ và cảm giác khi chúng phát sinh và trôi qua mà không can thiệp.
Sự nhấn mạnh đặt vào nhận thức trong khoảnh khắc hiện tại và trải nghiệm trực tiếp, thường tập trung vào tư thế và hơi thở chánh niệm.
Thiền Luân Xa
Thiền luân xa tập trung vào các trung tâm năng lượng của cơ thể, được gọi là các luân xa. Mỗi luân xa có liên quan đến các khía cạnh khác nhau của sức khỏe thể chất, cảm xúc và tinh thần.
Thực hành này thường liên quan đến các kỹ thuật hình dung, hơi thở và những lời khẳng định nhằm cân bằng và kích hoạt các trung tâm năng lượng này để thúc đẩy sự hài hòa và sức sống.
Thiền Cho Người Bị Lo Âu
Các phương pháp thực hành thiền đã được khám phá như một phương pháp tiếp cận bổ sung để quản lý các triệu chứng liên quan đến lo âu. Nghiên cứu cho thấy một số kỹ thuật thiền nhất định, đặc biệt là các phương pháp thực hành dựa trên chánh niệm, có thể mang lại lợi ích trong việc giảm bớt căng thẳng tâm lý.
Các nghiên cứu đã tìm hiểu tác động của thiền đối với các cá nhân được chẩn đoán mắc rối loạn lo âu.
Ví dụ, một nghiên cứu phân tích gộp từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã kiểm tra các can thiệp dựa trên chánh niệm cho người lớn được chẩn đoán mắc rối loạn lo âu. Mặc dù các phát hiện chỉ ra rằng những phương pháp thực hành này có thể hiệu quả hơn các phương pháp điều trị thông thường trong việc giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng lo âu, nhưng kết quả vẫn còn trái chiều về khả năng áp dụng rộng rãi trên các nhóm dân số khác nhau.
Các cân nhắc chính khi tìm hiểu thiền cho người bị lo âu bao gồm:
Sự nhất quán trong thực hành: Việc thực hành thiền thường xuyên thường được coi là quan trọng để trải nghiệm các lợi ích tiềm năng.
Loại hình thiền: Các kỹ thuật khác nhau có thể mang lại kết quả khác nhau; chánh niệm và sự chú ý tập trung là những phương pháp thường được nghiên cứu.
Tích hợp với các phương pháp điều trị khác: Thiền thường được xem là một liệu pháp hỗ trợ, không phải là một phương pháp điều trị độc lập, và thường được sử dụng cùng với các phương pháp điều trị thông thường như tâm lý trị liệu hoặc dùng thuốc.
Mặc dù nghiên cứu khoa học thần kinh chỉ ra những tác động tích cực tiềm tàng, nhưng điều quan trọng cần lưu ý là lĩnh vực này vẫn đang phát triển, và chất lượng cũng như tác động lâu dài của các nghiên cứu có thể khác nhau.
Truyền Thống Thiền
Lịch sử của thiền gắn liền sâu sắc với bối cảnh tôn giáo và tâm linh nơi nó phát triển lần đầu tiên.
Mặc dù rất khó để xác định chính xác nguồn gốc, nhưng những tài liệu tham khảo ban đầu về các phương pháp thiền định xuất hiện trong các văn bản Ấn Độ cổ đại như Upanishad và Mahabharata, bao gồm cả Bhagavad Gita. Những văn bản này mô tả một trạng thái bình tĩnh và tập trung được sử dụng để tự nhận thức bản thân.
Tôn Giáo Nam Á
Ở Nam Á, thiền đã trở thành một thực hành cốt lõi trong một số truyền thống tôn giáo lớn. Ví dụ, Phật giáo coi thiền là con đường dẫn đến giác ngộ.
Các thuật ngữ chính như 'bhāvanā' (tu tập) và các thực hành như chánh niệm hơi thở (anapanasati) và định (jhāna/dhyāna hoặc samādhi) là trung tâm. Các tông phái Phật giáo khác nhau, như Phật giáo Nguyên thủy (Theravāda) và Phật giáo Tây Tạng, đã gìn giữ và điều chỉnh các thực hành này, phát triển vô số phương pháp để nuôi dưỡng chánh niệm và sự tập trung.
Các truyền thống Nguyên thủy thường tập trung vào việc phát triển samatha (thiền chỉ) và vipassanā (Insight - thiền quán), với nhiều kỹ thuật được phác thảo trong các văn bản như Kinh Đại Niệm Xứ (Satipatthana Sutta). Phật giáo Tây Tạng đã tích hợp những điều này với các thực hành Mật tế và kỹ thuật quán tưởng.
Ấn Độ giáo cũng kết hợp thiền định, với các thực hành như Dhyāna là một khía cạnh quan trọng. Yoga, một hệ thống rộng lớn bao gồm các tư thế thể chất và kỹ thuật thở, thường sử dụng thiền như một cách để đạt được sự tĩnh lặng trong tâm trí và nhận thức tâm linh.
Kỳ Na giáo (Jainism), một tôn giáo Nam Á khác, cũng có các thực hành thiền định riêng nhằm giải thoát tâm linh.
Các Tôn Giáo Abraham
Mặc dù không mang tính trung tâm như trong các truyền thống phương Đông, các yếu tố thiền định có thể được tìm thấy trong các tôn giáo Abraham.
Trong Hồi giáo, các thực hành như muraqabah (thiền Sufi) liên quan đến việc chiêm nghiệm và tưởng nhớ Thượng đế, thường tập trung vào các thuộc tính hoặc sự hiện diện thiêng liêng.
Truyền thống Do Thái giáo có các thực hành huyền học, đặc biệt là trong Kabbalah, liên quan đến cầu nguyện chiêm nghiệm và quán tưởng.
Cơ Đốc giáo cũng có lịch sử cầu nguyện chiêm nghiệm và các truyền thống huyền học, chẳng hạn như Hesychasm trong Chính thống giáo Đông phương, liên quan đến việc tập trung vào cầu nguyện và sự tĩnh lặng bên trong để đạt được sự kết hợp với Thiên Chúa.
Tâm Linh Hiện Đại
Trong thời gian gần đây, thiền đã lan rộng trên toàn cầu, thường được tách rời khỏi bối cảnh tôn giáo ban đầu của nó. Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 đã chứng kiến nhận thức của phương Tây tăng lên thông qua các sự kiện như Nghị hội các Tôn giáo Thế giới.
Vào những năm 1960, một làn sóng quan tâm mới xuất hiện khi nhiều giáo sư tâm linh châu Á đến phương Tây. Điều này dẫn đến sự phát triển của các phương pháp thực hành thiền thế tục, thường nhấn mạnh vào việc giảm căng thẳng, thư giãn và sức khỏe cá nhân hơn là các mục tiêu tâm linh.
Ngày nay, chánh niệm, một khái niệm bắt nguồn từ thiền Phật giáo, được sử dụng rộng rãi trong các bối cảnh trị liệu khác nhau và các chương trình chăm sóc sức khỏe phổ biến. Nhiều người hiện thực hành thiền như một công cụ để có được sự minh mẫn trong tâm trí, cân bằng cảm xúc và tự hoàn thiện bản thân nói chung, bất kể niềm tin tôn giáo hay tâm linh của họ.
Nhìn Về Phía Trước
Mặc dù định nghĩa chính xác về thiền vẫn là chủ đề thảo luận đang diễn ra, các thực hành đa dạng của nó trên khắp các nền văn hóa và truyền thống đều chỉ ra một mối quan tâm chung của con người trong việc rèn luyện tâm trí.
Từ các văn bản tâm linh cổ đại đến các nghiên cứu khoa học hiện đại, trọng tâm liên tục quay trở lại việc nuôi dưỡng sự chú ý và nhận thức. Dù được theo đuổi để có được tuệ giác tâm linh, sự bình tĩnh trong tinh thần hay sức khỏe nói chung, thiền mang lại một con đường dẫn đến sự tự điều chỉnh tốt hơn.
Khi các nghiên cứu tiếp tục khám phá các tác động của nó, bản thân việc thực hành vẫn duy trì là một hành trình khám phá cá nhân, có thể thích ứng với nhu cầu của từng cá nhân và có thể tiếp cận thông qua các kỹ thuật khác nhau.
Tài Liệu Tham Khảo
Semple, R. J. (2010). Does mindfulness meditation enhance attention? A randomized controlled trial. Mindfulness, 1(2), 121-130. https://doi.org/10.1007/s12671-010-0017-2
Zeidan, F., & Vago, D. R. (2016). Mindfulness meditation–based pain relief: a mechanistic account. Annals of the New York Academy of Sciences, 1373(1), 114-127. https://doi.org/10.1111/nyas.13153
Liu, J., Wang, H., Lan, Y., Yuan, D., Du, B., Zhou, Y., ... & Sun, J. (2026). Comparative Efficacy of Exercise Interventions for Anxiety Disorders: A Bayesian Network Meta-Analysis. Psychology Research and Behavior Management, 570270. https://doi.org/10.2147/PRBM.S570270
Các Câu Hỏi Thường Gặp
Chính xác thì thiền là gì?
Thiền là một cách để rèn luyện tâm trí của bạn. Nó liên quan đến việc sử dụng một phương pháp hoặc một tập hợp các phương pháp để tập trung sự chú ý và nhận thức của bạn. Mục tiêu là để làm dịu tâm trí, trở nên ổn định hơn về mặt cảm xúc và bớt phản ứng hơn với những suy nghĩ và cảm xúc hàng ngày.
Có những cách thiền khác nhau không?
Có, có rất nhiều cách. Một số phương pháp liên quan đến việc tập trung vào một thứ, như hơi thở hoặc một từ (gọi là thiền định tập trung). Những phương pháp khác liên quan đến việc chú ý đến bất kỳ điều gì xuất hiện trong tâm trí bạn mà không phán xét (gọi là thiền chánh niệm). Nhiều người kết hợp các phương pháp này.
Tôi có cần phải theo đạo để thiền không?
Không cần thiết. Mặc dù thiền có nguồn gốc từ nhiều tôn giáo như Phật giáo, Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo, nhưng nó cũng được thực hành bởi những người thuộc mọi tín ngưỡng và cả những người không theo đạo. Nhiều người thiền đơn giản là để giảm căng thẳng và chăm sóc sức khỏe tinh thần.
Tôi nên thiền trong bao lâu?
Bạn có thể bắt đầu chỉ với vài phút mỗi ngày, có lẽ là 5 đến 10 phút. Ngay cả những khoảng thời gian ngắn cũng có thể hữu ích. Một số người thiền lâu hơn, như 20 phút hai lần một ngày, đặc biệt là nếu họ đang ở một khóa tu hoặc thấy nó có lợi. Điều quan trọng là phải thực hiện nhất quán.
Lợi ích chính của việc thiền là gì?
Thiền có thể giúp giảm căng thẳng và lo lắng, cải thiện sự tập trung và chú ý, đồng thời thúc đẩy sức khỏe cảm xúc. Nó cũng có thể dẫn đến sự tự nhận thức lớn hơn và cảm giác bình yên. Một số nghiên cứu cho thấy nó thậm chí có thể giúp kiểm soát cơn đau.
Thiền có thể giúp ích cho chứng lo âu không?
Có, nhiều người thấy thiền rất hữu ích trong việc quản lý chứng lo âu. Bằng cách học cách quan sát suy nghĩ và cảm xúc của mình mà không bị chúng cuốn đi, bạn có thể phát triển một phản ứng bình tĩnh hơn trước các tình huống căng thẳng. Các kỹ thuật như chánh niệm đặc biệt hữu ích cho việc này.
Thiền có hướng dẫn là gì?
Thiền có hướng dẫn là khi một người nào đó dẫn dắt bạn qua quá trình thiền, trực tiếp hoặc thông qua một bản ghi âm. Người hướng dẫn có thể gợi ý những việc cần tập trung vào, như hơi thở của bạn, hoặc hướng dẫn bạn qua một bài quán tưởng hoặc quét cơ thể. Đó là một lựa chọn tuyệt vời cho người mới bắt đầu.
Các ứng dụng thiền có hữu ích không?
Các ứng dụng thiền có thể rất hữu ích. Chúng cung cấp các bài thiền có hướng dẫn, bộ hẹn giờ và các khóa học giúp bạn dễ dàng thực hành thường xuyên. Nhiều ứng dụng phổ biến cung cấp nhiều tùy chọn khác nhau cho các nhu cầu và mức độ kinh nghiệm khác nhau.
Thiền Siêu Vượt (TM) là gì?
Thiền Siêu Vượt là một loại thiền thần chú cụ thể. Nó liên quan đến việc thầm lặp đi lặp lại một câu thần chú cụ thể, một âm thanh hoặc một từ, trong khoảng 20 phút, hai lần một ngày. Nó được thiết kế để giúp tâm trí lắng dịu vào trạng thái nghỉ ngơi và thư giãn sâu.
Thiền Từ Bi là gì?
Thiền Từ Bi, còn được gọi là thiền Metta, tập trung vào việc nuôi dưỡng những cảm xúc ấm áp, tử tế và lòng trắc ẩn đối với bản thân bạn và những người khác. Bạn thường lặp lại các cụm từ thể hiện những lời chúc tốt đẹp này, bắt đầu với chính mình và sau đó mở rộng chúng ra bên ngoài.
Thiền Quét Cơ Thể là gì?
Trong thiền Quét Cơ Thể, bạn hướng sự chú ý của mình đến các bộ phận khác nhau của cơ thể một cách hệ thống, nhận biết bất kỳ cảm giác nào mà không phán xét. Nó giúp bạn nhận thức rõ hơn về cơ thể vật lý của mình và có thể thúc đẩy sự thư giãn bằng cách giải phóng căng thẳng mà thậm chí bạn có thể không biết mình đang giữ.
Tôi có thể thiền khi đang đi bộ không?
Thiền hành (Thiền đi bộ) là một thực hành trong đó bạn tập trung sự chú ý vào hành động thể chất của việc đi bộ – chuyển động của đôi chân, cảm giác của bàn chân trên mặt đất, hơi thở của bạn. Đó là một cách để đưa chánh niệm vào các hoạt động hàng ngày và thường được sử dụng trong các truyền thống như Phật giáo Thiền tông và Nguyên thủy.
Emotiv là một đơn vị dẫn đầu về công nghệ thần kinh, giúp thúc đẩy nghiên cứu khoa học thần kinh thông qua các công cụ EEG và dữ liệu não bộ dễ tiếp cận.
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm y tế: Thông tin được cung cấp trên trang web này chỉ nhằm mục đích giáo dục và cung cấp thông tin, không được coi là lời khuyên về y tế hoặc sức khỏe. Nội dung này có thể chứa lỗi và không nên dựa vào đó để đưa ra các lựa chọn thay đổi cuộc sống, sức khỏe, y tế hoặc lối sống. Luôn tìm kiếm lời khuyên từ bác sĩ hoặc nhà cung cấp dịch vụ y tế có trình độ khác nếu bạn có bất kỳ câu hỏi nào liên quan đến tình trạng y khoa hoặc phương pháp điều trị.
Christian Burgos
